Deel 5: de begeleider

Op het internet is nog steeds, ook na zijn overlijden in 2013, de site van Noël Lee te bezoeken. Daarop is zijn indrukwekkende compositielijst te zien en zijn grootse discografie, door Noël destijds heel precies bijgehouden.

Zo precies hield hij ook dagboeken bij waarin heel nauwkeurig werd opgeschreven waar en wat hij had gespeeld, met wie hij had gewerkt, wie er bij hem in de Villa Laugier was geweest, zijn commentaren op muziekstukken, zijn concertreizen en wie hij ontmoet had. Hij had ook een fabelachtig geheugen voor namen en personen. Als je die discografie bekijkt valt op hoeveel hij samenwerkte met zangers. Hij vertelde zelf in een interview dat dit al ontstaan was in zijn eerste jaren in Parijs, begin jaren ‘50. Hij werkte toen als pianist bij de lessen van een oudere Joodse dame, Maria Freund, die voor de oorlog een bekende zangeres was geweest. Op haar 80ste zong ze nog Schubert’s Erlkönig, met een kleine stem maar heel dramatisch. Noël ging met veel van haar leerlingen samenwerken en kwam in die tijd  door toedoen van platenmaatschappij Valois in contact met Bernard Kruysen. Samen hebben ze heel veel concerten gegeven, ook in Nederland, en ook heel veel werk opgenomen. En samenwerken met zangers is Lee zijn hele leven blijven doen.

Het kwam vroeger wel voor dat een recensent uitvoerig na een recital de zanger en de liederen beschreef en aan het eind in één zinnetje nog even meldde dat de zanger adequaat begeleid werd door….
Er waren inderdaad pianisten die zich heel bescheiden en in dienst van de zanger opstelden. ‘Je hebt mooi gespeeld’, zou Elisabeth Schwarzkopf gezegd hebben tegen haar begeleider Gerald Moore, ‘ik heb je niet gehoord’.

Noël Lee was van een nieuwe generatie pianisten die het werken met een zanger als een duo voor twee gelijken vond. Daarmee was hij een pionier in een periode waarin toonaangevende begeleiders van het type Gerald Moore, Dalton Baldwin en Rudolf Jansen zich meer terughoudend, soms bijna onderdanig opstelden en liep hij vooruit op begeleiders van het type Sviatoslav Richter, Helmut Deutsch en Vladimir Ashkenazy die zich gedragen als solisten die ook kunnen schikken.

Met Kruysen werkte hij dus veel samen, met Anne-Marie Rodde en ook heel veel met Udo Reinemann. Het is heel bizar dat Noël Lee op 15 juli 2013 overleed, maar Udo Reinemann de dag daarvoor op 14 juli.

Fragmenten:

1. Claude Debussy – Noël des enfants qui n’ont plus de maisons – Bernard Kruysen, bariton en Noël Lee, piano (LP ASTRÉE AS58)

2. Camille Saint-Saëns – Guitares et Mandolines. Anne Marie Rodde, sopraan en Noël Lee, piano (Etcetera KTC 1160)

3. Robert Schumann – Dein Angesicht / Es leuchtet meine Liebe / die Rose, die Lilie (Heine). Udo Reinemann, bariton en Noël Lee, piano (LP Terpsichore 1982-032)

4. Henriëtte Bosmans – Complainte du petit cheval blanc (Paul Fort) en Reynaldo Hahn – à Chloris (de Viau). Evert Jan Nagtegaal, bariton en Noel Lee, piano (HS0926)

5. Claude Debussy – Beau Soir (Paul Bourget) / Dans le Jardin (Paul Gravollet) / les Angélus (Grégoire le Roy). François le Roux, bariton en Noël Lee, piano (LCD2781115)

6. Claude Debussy – Caprice (de Banville) / En Sourdine (Paul Verlaine). Anne Marie Rodde, sopraan en Noël Lee, piano (Etcetera KTC1048)

7. Hector Berlioz – La Mort d’Opélie (Ernest Legouvé). Choeur de Chambre de l‘Orchestre National de Lyon en Noël Lee, piano (Harmonia Mundi HMA 1951293)

8. Luis de Freitas Branco – Pálide Cristo / Mas a Idea quemé. José Oliveira Lopes, bariton en Noël Lee, piano (Strauss SP 4132)

9. Johannes Brahms – uit: 4 Duette op 28, Es rauschet das Wasser. Annelies Lamm, alt; Evert Jan Nagtegaal, bariton en Noël Lee, piano (SOL Classics 001)

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com

Deel 4: de concertpianist

Een passage uit een interview dat Noël Lee ooit gaf, waarin hij zich uitsprak over zijn loopbaan, valt op. Noël Lee werd gevraagd of hij aan carrière-planning deed.

Lee: ‘I think the most important thing for anyone to do is what you want to do and what you love doing. Do what you will do in any case, no matter what happens. For me It was natural, instinctive. It wasn’t even thought out’. Het kwam dus gewoon allemaal op zijn pad. Maar hij was toch wel een zeer gedreven pianist en componist. Sober levend en hardwerkend.

Evert Jan Nagtegaal: ‘Ik heb hem nooit over een vakantie horen vertellen, lidleness is the devil’s workshop zei hij,  ledigheid is des duivels oorkussen. Hij was altijd heel aimabel, maakte makkelijk vrienden en was dol op brieven schrijven en contacten onderhouden. Soms mopperde hij op jonge musici die zo snel succes wilde hebben dat het hen ongeduldig maakt’.

Noël Lee trad in vele landen op, als solist in recitals en pianoconcerten (hij had er meer dan 30 op zijn repertoire), als partner van zangers en als kamermuziekspeler.

Door zijn samenwerking met de in Frankrijk opgegroeide maar van oorsprong Nederlandse bariton Bernard Kruysen ging hij meer Franse muziek spelen. Speelde hij eerst nog veel Amerikaanse componisten, maar ook Beethoven, Bartok en Schubert, meer en meer kwamen Ravel en Debussy op de standaard te staan.

Fragmenten:

1. John Field – Nocturne no.2 in C. Noël Lee, piano (LP Nonesuch H-71195)

2. Charles Tomlinson Griffes  – the White Peacock op.7. Noël Lee, piano (LP Nonesuch H-71409)

3. Louis Moreau Gottschalk – the Banjo R.O.22. Noël Lee, piano (LP ERATO NUM 75190)

4. Bela Bartok – uit: Etudes op.18, Rubato. Noël Lee, piano (LP Jalons JM 046)

5. Franz Schubert /Lee – Allegretto D.346. Noël Lee, piano (Valois LP  MB 846)

6. Maurice Ravel – Jeux d’Eau. Noël Lee, piano (LP Valois MB 792)

7. Claude Debussy – uit : Etude no. 1  Pour les Quartes. Noël Lee, piano (LP Telefunken LP SMA 25110  T1-3)

8. Theo Loevendie – Strides. Noël Lee, piano (Donemus  Composers’ Voice CV7802)

9. Claude Debussy – Caprices en blanc et noir. Werner Haas en Noël Lee, piano

Emanuel Overbeeke in gesprek met Evert Jan Nagtegaal

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com

Deel 3: de componist

Op de vraag of hij zich meer uitvoerend musicus voelt dan componist of andersom,  antwoordde Lee dat hij het allebei even belangrijk vindt en dat hij altijd beide op hetzelfde moment wilde zijn. Om die reden heeft hij nooit een vaste baan als docent willen aanvaarden, hoewel hem die vaak is aangeboden. Hij meende dat de toewijding die je nodig hebt om les te geven niet te delen is met de tijd die hij wilde steken in componeren en het voorbereiden en geven van concerten. Lee noemde zich geen papier-componist, het was niet alleen maar werken achter zijn schrijftafel. Hij speelde zijn nieuw geschreven stukken op de piano, ook al waren ze voor andere instrumenten, nam aan het eind van de dag alles op een simpele taperecorder op om de volgende dag weer te luisteren en verder te gaan. Hij kon lang blijven schaven aan een werk. Al zijn pianowerken zijn technisch behoorlijk complex. Zo vertelde Noël eens dat hij slechts eenmaal iets voor amateurs heeft geschreven. Een vriend vroeg een stuk voor zijn drie kinderen te componeren. Een stuk voor piano, trompet en klarinet. De kinderen hebben het nooit kunnen spelen.

Fragmenten:

1. Claude Debussy – Caprices en blanc et noir. Werner Haas en Noël Lee, piano 

2. Noël Lee – Caprices on the name Schönberg (1975). Nouvel Orchestre Philharmonique o.l.v. Jean-Pierre Marty, Noël Lee, piano (CRI 798) 

2. Noël Lee – La nuit a mes chants (Victor Hugo) en Nachtgedanken (Heinrich Heine). Evert Jan Nagtegaal, bariton en Noël Lee, piano (HS0926 en LCD 002) 

Lee en Nagtegaal

3. Noël Lee – Dialoques (1958). Ole Bøhn, viool en Noël Lee, piano (CRI 798)

Ole Bøhn

4. Noël Lee – Nova (Catharina Pozzi). Marie-Thérèse Keller, mezzosopraan en Noël Lee, piano (REM 311310) 

5. Noël Lee – Chroniques (1977). Noël Lee, piano (Mandala MAN 5052) 

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com

Deel 2: de Ensemble-speler
In 1954 ontmoette Noel Lee de violist Paul Makanowitzky, een Rus die in Zweden was geboren en in Parijs had gestudeerd en die als vrijwilliger in het Amerikaanse leger tijdens de 2de Wereldoorlog mee had gevochten. Lee was in de oorlog ook militair geweest. Met deze voortreffelijke violist ging Noël Lee optreden en kwam zodoende in het kamermuziek-circuit. Lee zocht het Ensemblespel graag op en zeker met instrumentalisten, zangers en dirigenten die uiterst begaafd waren, intellectueel en muzikaal en bovenal gedreven. Lee heeft veel met violisten samen gewerkt, ook veel werken voor viool geschreven.

Met fragmenten:

1. Claude Debussy – Caprices en blanc et noir. Werner Haas en Noël Lee, piano

2. Igor Stravinsky – uit: Petrushka – Danse Russe. Gerard Poulet, viool en Noël Lee, piano  (Arion/ARN 68062) 

3. Igor Stravinsky – uit: Petrushka – Danse Russe. Christian Ivaldi en Noël Lee, piano (Arion/ARN 68041) 

4. Aaron Copland – Pianoconcerto (1926). Orchestre National de France o.l.v. Aaron Copland, Noël Lee, piano (Etcetera KTC 1098) 

5. Ignaz Moscheles – uit: Fantaisie sur des Airs des Bardes Ecossais op.80, Kinloch of Kinloch. Andras Adorjan, fluit en Noël Lee, piano (Orfeo S.049832 H) 

6. Wolfgang Amadeus Mozart – Andante en Variaties KV 501. Christian Ivaldi en Noël Lee, piano (Arion ARN 268136) 

Christian Ivaldi

7. Darius Milhaud – Suite Paris. Michel Beroff, Jean-Philippe Collard, Christian Ivaldi en Noël Lee, piano (LP EMI 069-12076) 

8. Leo Smit – uit: Divertimento Allegro ma non troppo. Jeff Cohen en Noël Lee, piano (Arion ARN 68454) 

Noël Lee en Jeff Cohen

9. Johannes Brahms – uit: Trio op. 114, deel no. 4 : Andante grazioso. Guy Deplus, klarinet, Raphaël Chrétien, cello en Noël Lee, piano (REM 311307) 

Aaron Copland en Mademoiselle Boulanger

10. Maurice Ravel – Berceuse sur le nom de Fauré. Clara Bonaldi, viool en Noël Lee, piano (ADDA 581065 AD 184) 

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com

Deel 1: Introductie

Noël Lee was een productieve artiest, met meer dan 200 lp’s en cd’s op zijn naam, waarvan 14 de Grand Prix du Disque ontvingen. Zijn catalogus bevat de complete Schubert pianosonates, alle Beethoven-sonates, alle pianowerken van Debussy en Ravel, en talrijke werken van o.m. Ives, Bartók, Stravinksy, Copland en Elliott Carter.

Hij maakte ook een aantal albums gewijd aan muziek voor quatre-mains en werken voor twee piano’s in samenwerking met Christian Ivaldi en Jeff Cohen en een aantal met piano-viool duo’s samen met Gérard Poulet. En dan de ongelooflijke hoeveelheid opnames van Noël Lee samen met zangers.

Samensteller Evert Jan Nagtegaal heeft zelf het voorrecht gehad twee cd’s vol te zingen samen met Noël Lee aan de piano, maar het zijn toch vooral de vele opnames met François Le Roux, Bernard Kruysen, Udo Reinemann en Anne Marie Rodde die nog steeds prachtig zijn om naar te luisteren.

Fragmenten: 

1. Charles Marie Widor – Aimons toujours. Anne Marie Rodde, sopraan en Noël Lee, piano 

Anne Marie Rodde en Noël Lee

2. Noël Lee – uit:  Quatre Etudes pour le piano (1961), Aux sons aigus, Noël Lee, piano (Disques Circé 87114 LD) 

3. Igor Stravinsky – Tango (1940), Noël Lee, piano (Nonesuch H-71212 LP) 

4. Gabriël Fauré – Vioolsonate no.2 in e kl.t. op.108  (deel 3 Allegro non troppo), Gerard  Poulet, viool en Noël Lee, piano (Arion ARN 68174) 

5. Franz Schubert – uit: Fantaisie in f kl.t. D.940, Christian Ivaldi en Noël Lee, piano (Arion ARN 268038) 

Mademoiselle Boulanger

6. Gabriël Fauré uit: La Bonne Chanson op.61 – Une Sainte en son auréole, Puisque l‘aube grandit, Bernard Kruysen, bariton en Noël Lee, piano (Valois SAT 2254) 

Bernard Kruysen

7. Frédéric Chopin – Ballade no. 3 in As gr.t.  op. 47, Noël Lee, piano (Valois LP MB 837) 

8. Claude Debussy – uit: Etude no. 1 – Pour les cinq doigts, en: Pour les huit doigts (Telefunken/ Valois  LP SMA 25110-T/1-3), Noël Lee, piano 

9. Claude Debussy – Caprices en blanc et noir, Werner Haas en Noël Lee, piano 

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com

En blanc et noir –“In wit en zwart” , is een suite in drie delen voor twee piano’s van Claude Debussy , geschreven in juni 1915. Pianist Noël Lee speelde dit stuk vele malen en het leek een mooie titel voor deze podcastserie. Noël Lee zijn hele leven stond eigenlijk in het teken van die witte en zwarte toetsen van de piano. Zijn de persoonlijke herinneringen van Debussy in dit stuk nog niet volledig ontcijferd, het leven van Noël Lee is eigenlijk ook nog niet volledig ontcijferd.

Geboren in 1924, overleden in 2013. Op 25 december 2024 herdenken we zijn 100ste geboortedag.

In deze aflevering gesprekken met mensen die veel met hem gewerkt hebben, die veel met hem zijn opgetrokken en hoop op die meer te weten te komen over de persoon Noël Lee. Natuurlijk ook veel muziek van hem.

We vertellen het verhaal over het leven van Noël Lee in een serie van vijf opvolgende afleveringen, waarbij we steeds een ander aspect van Noël Lee belichten. Ruime aandacht voor zijn werk als ensemble speler, we buigen ons over zijn eigen composities, we gaan in op zijn belangrijke werk als liedpianist en natuurlijk ook aandacht voor zijn werk als solopianist.

Jeroen Snijder en Evert-Jan Nagtegaal

Naast het verhaal en de muziek komen een aantal mensen aan het woord over hun samenwerking met Noël Lee, en zo hoort u violist Ole Bøhn, pianist Jeff Cohen, journalist/musicoloog Emanuel Overbeeke en eerder leerlingen van Noël Lee: de pianisten Maarten Hillenius en Jeroen Snijder.

Fragmenten:

1. Claude Debussy – ‘En Blanc et Noir’ L.134 – Noël Lee & Christian Ivaldi
2. Claude Debussy – ‘Noël des enfants qui n’ont plus de maisons’ L.139 (tekst Debussy) Bariton Bernard Kruysen en Noël Lee piano.
3. Robert Schumann – I. ‘Dein Angesicht so lieb und schön’op.127/2 (Heine) II. ‘Es leuchtet meine Liebe’ op. 147/3 (Heine) – Bariton Udo Reinemann en pianist Noël Lee
4. Leo Smit – ‘Divertimento’ – Noël Lee & Jeff Cohen
5. Noël Lee – ‘Dialogues’(1958) – Ole Bøhn viool en Noël Lee piano
6. Franz Schubert – ‘Fantasie in d kl.’ D.940 – Noël Lee & Christian Ivaldi

Reacties: baritonnagtegaal@gmail.com