spinner

GENIALE MUZIEKVRIENDEN III

Door Thijs Bonger

Stel je voor: een huisconcert in 1784, door een strijkkwartet van vier topcomponisten. Dagdroom van een musicoloog? Nee, zo’n kwartet heeft waarschijnlijk echt bestaan. Een Ierse tenor, Michael Kelly, die destijds triomfen vierde in de Weense opera, was getuige en rapporteerde ironisch: ‘The players were tolerable: not one of them excelled on the instrument, but there was a little science among them, which I dare say will be acknowledged when I name them:

The first violin Haydn
The second violin Baron Dittersdorf
The Violoncello Vanhall
The tenor Mozart

I was there, and a greater treat, or a more remarkable one, cannot be imagined…’ Een enkele biograaf zet vraagtekens bij het verslag, maar het staat wel vast dat Haydn en Mozart diverse keren samen kamermuziek hebben gemaakt.

Al jaren voordat Mozart Haydn persoonlijk kende componeerde hij kwartetten, met de al beroemde Haydn als voorbeeld. Zo kunnen we in Mozarts vroege kwartet KV 168 een langzame versie horen van een thema dat Haydn gebruikte in de finale van zijn kwartet op. 20 nr. 5. Nadat ze elkaar ontmoetten en geregeld kwartet speelden, nam Haydns invloed op Mozart hand over hand toe. Zo zit er in Haydns kwartet op. 20 nr. 1 een raadselachtig, introvert langzaam deel, zonder aanwijsbare thema’s. Iets vergelijkbaars komen we tegen in Mozarts kwartet KV 428. En de wiegende finale van Haydns op. 33 nr. 5 bracht Mozart op het idee om er een sombere variant op te verzinnen in het slotdeel van zijn emotionele kwartet KV 421.

Teveel opus- en KV nummers? Luister dan naar delen III, IV en V van mijn uitzendingen en ontdek zelf hoeveel invloed deze twee muziekvrienden op elkaar hebben gehad.
Geniale muziekvrienden aflevering 3
Geniale muziekvrienden aflevering 4
Geniale muziekvrienden aflevering 5

KV 421 en 428
De kwartetten KV 421 en KV 428 horen thuis in de reeks van zes die worden aangeduid als ‘Mozarts Haydnkwartetten’. Dat komt zo: enkele kwartetten werden tijdens een muziekavond bij Mozart thuis gespeeld, met Mozarts vader Leopold als eerste violist en Mozart junior op de alt. Haydn is daarbij aanwezig en luistert met groeiende verbazing en bewondering. Na afloop loopt Haydn naar vader Leopold en zegt: ‘Ik zweer u dat uw zoon de allergrootste componist is die ik ken’. Leopold glimt van trots, want Haydn is op dat moment verreweg de beroemdste componist van Europa. Haydns enthousiasme doet Mozart besluiten om die zes kwartetten aan hem op te dragen. En voorziet ze van een veelzeggende brief.

Pas op de kinderen
Mozart vergelijkt hij de zes kwartetten met zoons, die je als vader op een bepaald moment rijp vindt om de wijde wereld in te sturen. En dan vraag je aan een beroemd iemand, toevallig ook nog eens je beste vriend, om een oogje in het zeil te houden. En je smeekt hem om een beetje mild te zijn over de foutjes die aan het oog van de bevooroordeelde vader zijn ontsnapt. En je hoopt dat de vriendschap tussen hem en jou nog lang mag duren.

Het was in die tijd hoogst ongebruikelijk om je composities op te dragen aan een collega. Je draagt ze op aan een adellijk persoon die je daar dik voor betaalt. Als iemand tegen Mozart daarover een opmerking maakt, antwoordt hij: ‘Vergeet niet dat ik van Haydn pas echt heb geleerd hoe je strijkkwartetten moet schrijven’.

Meester en leerling
Op zijn beurt leert Haydn weer veel van Mozarts manier van componeren. En daar staat Haydn niet alleen in: Beethoven schreef later twee van de zes Haydnkwartetten van Mozart van a tot z over om een kijkje in Mozarts keuken te nemen, voordat hij zelf de sprong waagde. Duidelijk geïnspireerd door Mozarts kwartetten begon Haydn aan een nieuwe serie van zes, de kwartetten op. 50. Die worden – geheel ten onrechte – zelden of nooit uitgevoerd. Er bestaat een wonderschone integrale opname van door het Tokyo Kwartet toen dat nog voor 100% Japans was. Daarvan maak ik dankbaar gebruik in delen IX en X van mijn Geniale Muziekvriendenuitzendingen:

Geniale Muziekvrienden

Geniale Muziekvrienden

Haydn in Londen
In 1790 verdiept de vriendschap tussen Haydn en Mozart zich, ook omdat Haydn na het overlijden van zijn Hongaarse werkgever Esterhazy even niets omhanden heeft en veel vaker in Wenen te vinden is. Eind dat jaar krijgt Haydn de kans van zijn leven: Hij wordt uitgenodigd om een reeks lucratieve concerten te geven in Londen, op dat moment dé muziekstad van Europa. Vlak voor vertrek zien Mozart en hij elkaar bijna dagelijks. En tijdens die avonden spelen ze geregeld kamermuziek. Op de lessenaars staan enkele strijkkwintetten van Mozart. Daarin treffen we Mozart op het hoogtepunt van zijn kunnen. Twee van die kwintetten, KV 593 en KV 515 zijn al uitgebreid aan de orde geweest in delen XIII en XIV van mijn uitzendingen. Dit zijn de links:
Geniale Muziekvrienden aflevering 13
Geniale Muziekvrienden aflevering 14

Tijdens mijn zoektocht naar raakpunten tussen Mozart en Haydn kom ik zoveel muziek tegen die ik wil laten horen – en die ik zelf deels ook nog niet kende – dat ik bang ben dat ik nog wel een tijdje bezig zal zijn met mijn serie uitzendingen over de Geniale Muziekvrienden. En dat is geen straf. De eerstvolgende aflevering is op 6 augustus om 20 uur.

Reageren op dit artikel? Stuur een mailtje naar thijs.bonger@concertzender.nl.