Leo Samama (1951) – Tweede strijkkwartet, “Le grand quatuor”, opus 79 (2011)

1. Allegro non troppo, ma passionato, 2. Scherzo, presto, 3. Molto lento, 4. Allegro non troppo, ma giocoso

Uitvoerenden: Arcadia Quartet

CD: Etcetera

Leo Samama (1951) – Derde strijkkwartet, opus 93 (2016)

In one movement

Uitvoerenden: Messages Quartet

Opname: Privé van Festival van Krakau, d.d. 28 april 2017

Ik zekere zin speelt Leo Samama daar ook mee, zoekend naar zowel een aangename aansluiting bij de speelpraktijk van strijkkwartetten en de mild virtuoze, maar vooral lyrische inborst in de meeste van zijn werken, zoals het Petit quatuor en de Drie bagatellen. In menig werk van Samama speelt ook de muziek van het middenoosten een rol, en zo verloochent Aftab Darvishi niet haar Iraanse afkomst in “Persian Miniature”. Daartegenover verkiest de Nederlands-Israëlische componist Karmit Fadael zich in “’t Kan verkeeren” haar inspiratie uit een oud Nederlands lied te haar.

Joey Roukens (1982) – Vierde strijkkwartet, “What remains” (2019)

1. Strange oscillations, 2. Motectum

Uitvoerenden: Dudok Quartet

CD: Rubicon

Leo Samama (*1951) – Un petit quatuor pour les amateurs du genre,

                                                                                              opus 59 (2001)

1. Allegro, 2. Calme et souple, 3. Allegro aperto

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Live opname, Orlando Festival

Leo Samama (1951) – 3 Bagatellen voor strijkkwartet, opus 85 (2014)

1. Andante, 2. Molto lento, 3. Molto presto

Uitvoerenden: Nairi Quartet

CD: Etcetera

Aftab Darvishi (*1987) – Persian Miniature (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

Karmit Fadael (*1996) – ’t Kan Verkeeren (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

Zo is het Tweede strijkkwartet “Landscape of a soul’s remembering” van Vanessa Lann zowel meditatief passend in de ‘New Age’ als expirementeel door het gebruik van microtonaliteit en ruimtelijkheid in de opstelling van de kwartetleden. Max Knigge’s beschrijvende kwartet “OhEngelOh Revisited”, met een knipooh naar zijn geboorteplaats, Hengelo’, is op momenten jazzy en vooral zeer herkenbaar van klank.

Het Vijfde strijkkwartet “Forgotten Dutch Melodies” van Joey Roukens haakt evenzeer aan bij wat lijkt op bekende klanken, al komen die uit de zeventiende eeuw. Het resultaat is een intrigerende botsing tussen nu en toen, het begin van de 17^e en het begin van de 21^e eeuw.

Vanessa Lann (*1968) – Landscape of a soul’s remembering (2006)

Uitvoerenden: Doelen Kwartet

Opname: Youtube

Max Knigge (*1984) – OhEngelOh revisited (2015)

I. Bevlogen, in de morgen, II. Under winter’s constellations (Romeo), III. OhEngelOh

Uitvoerenden: Dudok Kwartet

Live Opname: Youtube

Joey Roukens (*1982) – Vijfde strijkkwartet, “Forgotten Dutch Melodies” (2023)

1. From a 17^th-Century Songbook, 2. Deianira, Ick Kent, 3. A Tune from the North, 4. Country Dance

Uitvoerenden: Apollo Chamber Players

Live Recording: Crescendo Recordings

Paul Termos (1952-2003) – Eerste strijkkwartet (1987, rev. 1991)

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Donemus Composers’ Voice

Joey Roukens (1982) – Derde strijkkwartet, “Visions at Sea” (2011)

Uitvoerenden: Rubens Quartet

Opname: Youtube

Joey Roukens *(1982) – Landschap met Reiziger (2022)

Max Knigge (*1984) – The strings around Saturn (2022)

Thomas Beijer (*1988) – Ruysdael’s Windmill (2022)

Anne-Maartje Lemereis (*1989) – Plakband (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

Opname: Youtube

J.P. Sweelinck (1562-1621)/ Chiel Meijering (*1954) – Mein junges Leben hat (k)ein End (arr. 2007)

            Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

            Opname Youtube

(Uitgelichte foto: Judith Jockel)

In dit en de volgende programma’s klinken enkele van de opdrachtwerken bij het 25-jarig bestaan van het Ruysdael Kwartet. Allereerst “Red, Yellow and Bluegrass” van Guus Janssen en “Ruysdael, the enlightened Calvinist” van Martijn Padding.

Daan Manneke (1939) – Arc III: La Flèche (2007)

1. Concert I Le Matin, 2. Concert II Le Midi, 3. Concert III, L’après-midi, 4. Concert IV Le soir, 5. Concert V La Nuit

Uitvoerenden: Van Dingstee Quartet

CD: Quintone

Marijn Simons (1982) – Tweede strijkkwartet (1998, r. 2001)

1. Moderato, 2. Andante, 3. Largo – Allegretto

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Etcetera

Guus Janssen (*1951) – Red, yellow and bluegrass (2022)

Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Martijn Padding (*1956) – Ruysdael, the enlightened Calvinist (2022)

            Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Jacob ter Veldhuis (1951) – Eerste strijkkwartet, “Versailles” (1990)

1. 1. Parterre De pièces de Couperin, II. Labyrinth, III Disposition générale d’un Grand Jardin, IV Trianon de Porcelaine

Uitvoerenden: The Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Tweede strijkkwartet, “Postnuclear Winterscenario” (1994)

            Uitvoerenden: Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Derde strijkkwartet, “There must be some way out of here” (1995)

1. 1. Slow movement, 2. Fast movement

Uitvoerenden: Netherlands String Quartet

CD: Challenge Records

Jacob ter Veldhuis (1951) – Stardust (2022)

            Uitvoerenden: Ruysdael Kwartet

            Opname: Youtube

Met het daaropvolgende kwartet, …Un vago ricordo…, is Jeths een eigen weg ingeslagen. In dit werk herinnert hij zich Schumanns Strijkkwartet in A. Zijn herinneringen zijn echter versluierd, door vervormings- en vervreemdingstechnieken (zoals kwarttonen en langzame vibrati).

Ook het derde strijkkwartet, Intus trepidare, gaat over herinneringen, van De schone slaapster van Tsjaikovski en Alban Bergs Lyrische Suite. Beide walsen. Het resultaat is echter door en door eigen aan Jeths eigen toontaal.

Willem Jeths (1959) – Eerste strijkkwartet “Arcate” (1990)

Uitvoerenden: Zephyr Quartet

CD: NM Classics

Willem Jeths (1959) – Tweede strijkkwartet, “Un vago ricordo” (1996)

Uitvoerenden: Zephyr Quartet

CD: NM Classics

Willem Jeths (1959) – Derde strijkkwartet, “Intus trepidare” (2003)

Uitvoerenden: Doelen Kwartet

CD: Etcetera

De twee strijkkwartetten van Tristan Keuris behoren tot de tot de top van de Nederlandse strijkkwartetmuziek: knap van constructie, zangerig van toon, overwegend tonaal en rijk aan bijzondere invallen. Als weinig andere componisten weet Keuris grote lijnen te trekken. Spannende momenten vol energie staan tegenover verstilde mijmeringen.

Joep Straesser (1934-2004) – Spring Quartet ‘Sightseeing V – Hommage aan Ludwig van Beethoven’ (1971)

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

Radio Opname

Tristan Keuris (1946-1996) – Eerste strijkkwartet (1982)

1. 1. Introduzione, 2. Calando, 3. Quasi agitato

Uitvoerenden: Orpheus Quartet

CD: Channel Classics

Tristan Keuris (1946-1996) – Tweede strijkkwartet (1985)

1. 1. Adagio, 2. Molto agitato, 3. Scorevole quasi allegretto, 4. Marcia, molto energico

Uitvoerenden: Orpheus Quartet

CD: Channel Classics

Guus Janssen heeft als componist en improviserend musicus grote naam verworven. In het strijkkwartet Streepjes juit 1981 onderzoekt Janssen nieuwe klanken voor het kwartet met boventonen en verstemmingen. Het resultaat is bevreemdend en fascinerend.

Het Eerste strijkkwartet uit 1999 van Oscar van Dillen is een expressief voorbeeld van neoromantische atonaliteit.

Hans Kox (1930-2019) – Eerste Strijkkwartet (1955)

1. 1. Sostenuto pesante – Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro assai

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Attacca

Hans Kox (1930-2019) – Tweede strijkkwartet (1996)

1. 1. Lento-Allegro, 2. Andante amoroso, 3. Il tempo perduto, 4. Allegretto, 5. Allegro molto

Uitvoerenden: Rubens Quartet

Opname Youtube

Guus Janssen (*1951) – Streepjes (1981)

            Uitvoerenden: Doelen Kwartet

            CD: Attacca

Oscar van Dillen (1958) – Eerste strijkkwartet (1999)

            Uitvoerenden: Doelen Kwartet

            CD: Etcetera

Tan Dun (*1957) – Fa-Yeng-Song (Strijkkwartet nr.1) (1982, r.2018)

1. Feng, 2. Ya, 3. Song

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

            Opname op Internet

Tan Dun (*1957) – Eight Colors for String Quartet (1986)

1. Peking Opera, 2. Shadows, 3. Pink Actress, 4. Black Dance, 5. Zen, 6. Drum and Gong, 7. Claudiness, 8. Red Sona

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: NWCRI

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.5 ‘Miraculous’ (2007)

Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: Naxos

Bright Sheng werd in Shanghai geboren, moest tijdens de culturele revolutie aan de grens met Tibet de kost verdienen als musicus in een lokaal danstheater en mocht in 1978 naar Shanghai terugkeren om compositie te studeren. In 1982 vertrok hij naar New York. Maar zijn werk bleef nauw verbonden aan zijn ervaringen als banneling in het verre westen van China.

Toru Takemitsu (1930-1996) – Landscape for String Quartet (1960)

            Uitvoerenden: Lotus String Quartet

            CD: Warner Classics

Toru Takemitsu (1930-1996) – A Way A Lone (1981)

            Uitvoerenden: New Zealand String Quartet

            CD: Naxos

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.3 (1993)

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

            CD: BIS

Bright Sheng (*1955) – Strijkkwartet nr.4 ‘Silent Temple’ (2000)

            Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: BIS

Reena Esmail (*1983) – Strijkkwartet ‘Ragamala’ (2013)

1. Fantasie (Bihag), 2. Scherzo (Malkauns), 3. Recitative (Basant), 4. Rondo (Jog)

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Michael Gilbertson (*1987) – Quartet (2017)

1. Mother Chords, 2. Simple Sugars

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Julia Adolphe (*1988) – Star-Crossed Signals (2018)

1. Delta X-ray, 2. Kilo Kilo

Uitvoerenden: The Verona Quartet

CD: Bright Shiny Things

Caroline Shaw (*1982) – Punctum (2009, r.2013)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Mohammed Fairouz (*1985) – Lamentation and Satire (2008)

            Uitvoerenden: Lydian String Quartet

            CD: Sono Luminus

Mohammed Fairouz (*1985) – Chorale Fantasy (2010)

            Uitvoerenden: Borromeo String Quartet

            CD: Naxos

Mohammed Fairouz (*1985) – The Named Angels (2012)

1. Mikail’s Thunder, 2. Azrael Malak al-Maut, 3. Jibreel at HIRA, 4. Israfel’s Spell

            Uitvoerenden: Del Sol Quartet

            CD: Sono Luminus

Caroline Shaw (*1982) – Ritornello 2.sq.2.j.a. (2015)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Three essays (2018)

1. Nimrod, 2. Echo, 3. Ruby

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – The Evergreen (2020)

1. Moss, 2. Stem, 3. Water, 4. Root

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: Nonesuch

Caroline Shaw speelt met heden en verleden, met muziek ook als manier van communiceren. Zij gebruikt daarbij geregeld voorbeelden uit het verleden, die ze echter uit hun context haalt en anders dan verwacht weer in elkaar zet. In   Entr’acte uit 2011 horen we een menuet van Haydn uit opus 77 nr. 2, Valencia is de weergave van een feloranje sinaasappel, en Plan & Elevation is een muzikale weerslag van het landgoed van Dumbarton Oaks in Washington DC.

Lera Auerbach (*1973) – Cetera desunt ‘Sonnet for string quartet no.3’ (2006)

1. Dicis et non es, 2. Sic ego non sine te, 3. Dicis et non facis, 4. Nec tecum vivere possum, 5. Adventatis asinus, 6. Si vis pacem, 7. Non omnia moriar, 8. Cetera desunt

         Uitvoerenden: Petersen Quartett

         CD: Capriccio

Caroline Shaw (*1982) – Entr’acte (2011)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Valencia (2012)

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Caroline Shaw (*1982) – Plan & Elevation (2015)

1. The ellipse, 2. The Cutting Garden, 3. The Herbaceous Border, 4. The Orangery, 5. The Beech Tree

Uitvoerenden: Attacca Quartet

CD: New Amsterdam/Nonesuch

Het Tweede strijkkwartet van JamesMacMillan ontstond in 1998 met de titel “Why is this night different?” Dit verwijst naar de Seideravond. In vier aaneensluitende delen heeft MacMillan in dit kwartet motiefjes verwerkt uit zijn kindertijd, uit de rituelen thuis. De muziek is tegelijk zeer expressief als uitermate contrastrijk.

The Four Quarters uit 2010 is het tweede strijkkwartet van Thomas Adès. Het werk is een weergave van vier momenten van een etmaal, Nightfalls (avondschemering), Morning Dew (ochtenddauw), Days (overdag) en The Twenty-Fifth Hour(het vijfentwintigste uur, dat buiten de tijd valt).

Thomas Adès (1971) – Arcadiana, opus 12 (1994)

1. Venezia notturno, 2. Das klinget so herrlich, das klinget so schön, 3. Auf dem Wasser zu singen, 4. Et… (tango mortale), 5. L’Embarquement

Uitvoerenden: Calder Quartet

CD: Signum Records

James MacMillan (1959) – Strijkkwartet nr. 2 “Why is this night different” (1998)

Uitvoerenden: Emperor Quartet

CD: BIS

Thomas Adès (1971) – The Four Quartets (2010)

1. Nightfalls, 2. Morning Dew, 3. Days, 4. The Twenty-fifth Hour

Uitvoerenden: Calder Quartet

CD: Signum Records

In Re Don Giovanni werd aanvankelijk in 1977 voor Nymans eigen band geschreven en later, in het Mozartjaar 1991, bewerkt voor strijkkwartet. Het werk verwijst naar het bekende ‘cataloguslied’ van Leperello uit Don Giovanni.

De Miserere Parafrase is afkomstig uit de film The Cook, the Thief, his Wife and her Lover van Peter Greenaway uit 1989.

Michael Nyman (1944) – Strijkkwartet nr. 4 (1995)

Uitvoerenden: The Smith Quartet

CD: Michael Nyman Records

Michael Nyman (1944) – In Re Don Giovanni (1977)

Uitvoerenden: Lyric Quartet

CD: Decca

Michael Nyman (1944) – Miserere Paraphrase (1989/91)

Uitvoerenden: Lyric Quartet

CD: Decca

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 2 “Company” (1983)

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 3 “Mishima” (1985)

1. 1957-Award Montage, 2. November 25-Ichigaya, 3. 1934-Grandmother and Kimitake, 4. 1962-Body Building, 6. Mishima/Closing

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Steve Reich (1936) – Triple Quartet (1998)

            Uitvoerenden: Mivos Quartet

            CD:  Deutsche Grammophon

Philip Glass (1937) – Strijkkwartet nr. 7 (2014)

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: Les disques ATMA

Chiel Meijering (1954) – The Girls Collection (1998-2007)

1. Kiss of Fire, 2. Gwyneth Paltrow, 3. Dolly Parton, 4. Huba, 5. Marilyn Monroe, 6. Madonna, 7. Adriana Sklenarikova, 8. Naomi Campbell, 9. The Witch of New Orleans, 10. Annette Bergman, 11. Angelina Jolie, 12. Alyssa Milano, 13. Brigitte Bardot, 14. Cicciolina

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

CD: Basta Music

Chiel Meijering (1954) – Caixa de Dolcos (2009)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

         CD: Challenge Classics

Chiel Meijering (1954) – Light at the End of the Tunnel (2020)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

Opname: Podium Witteman

Greif heeft zijn Vierde kwartet de ondertitel “Ulysses” meegegeven, waarmee hij doelde op de gelijknamige roman van James Joyce. De rol die het antisemitisme daarin speelt, zoals in het uit de 18^e eeuw afkomstige liedje The Jew’s daughter,hem zeker gegrepen hebben. De resultaten daarvan zijn zowel in het eerste als het laatste deel te horen. In het laatste deel combineert Greif een zestiende eeuws madrigaal met een Kaddisj voor de doden.

Olivier Greif (1950-2000) – Strijkkwartet nr. 4, opus 360, ‘Ulysses’ (2000)

1. The Jew’s Daughter, 2. …Among the Dead, 3. (Ghost) Lengser Midang – “Le Délégué De La Population Paré Du Costume Du Cour”, 4. Boubonnais!, 5. Night Hunt (Paris 13 Septembre 1999), 6. Hoopsa, Boyaboy, Hoopsa!, 7. Amaryllis

   Uitvoerenden: Ensemble Syntonia

   CD: Triton

Het kwartet Lines made by Walking uit 2019 is ontstaan naar aanleiding van Adams’ vele wandelingen door de natuur, met ditmaal het wandelen zelf als onderwerp. Het werk is opgebouwd uit tempocanons in vijf tot zeven lagen. Door dat weefsel van klanken trok hij verschillende paden. Een fascinerend proces met een even zo fascinerend resultaat.

John Luther Adams (1953) – untouched (2015)

1. Rising, 2. Crossing, 3. Falling

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Cold Blue Music

John Luther Adams (1953) – Lines Made by Walking (2019)

1. Up the Mountain, 2. Along the Ridges, 3. Down the Mountain

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Cold Blue Music

John Luther Adams (1953) – Everything that rises (2017)

            Uitvoerenden: JACK Quartet

            CD: Cold Blue Music

Het strijkkwartet Waves & Particles  is “geïnspireerd door kwantumfysica, fractale geometrie en ruis – deze functioneren als elementaire metaforen in mijn muziek.” Het korte werk Dream of the Canyon Wren is een ode aan een bijzonder vogeltje, het kloofwinterkoninkje, dat Adams in de woestijn is tegen gekomen.

John Luther Adams (1953) – Waves & Particles (2021)

1. Particle Dust, 2. Spectral Waves, 3. Velocity Waves, 4. Triadic Waves, 5. Murmurs in a Chromatic Field, 6. Particles Rising

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Cold Blue Music

John Luther Adams (1953) – Dream of the Canyon Wren (2013)

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Cold Blue Music

Henryk Gorecki (1933-2010) – Strijkkwartet nr. 3 opus 67,

“…pieśni śpiewają… (er worden liederen gezongen) (1993/95 – 2005)

1. 1. Adagio – Molto andante – Cantabile, 2. Largo, cantabile, 3. Allegro, sempre ben marcato, 4. Deciso – espressivo ma ben tenuto, 5. Largo – tranquillo

Uitvoerenden: Quatuor Molinari

CD: ATMA Classique

Robert Simpson (1921-1997) – Strijkkwartet nr. 9 (1982)

“32 variaties en een fuga op een thema van Haydn”

Uitvoerenden: Delmé Quartet

CD: Hyperion

Nadat zijn voormalige leerling Hans Abrahamsen tussen 1990 en 1998 vrijwel geen noot op papier had gezet, duurde het nog eens tien jaar voordat hij in 2008 weer een strijkkwartet componeerde, zijn Derde. Inmiddels was de toon een geheel andere, met als uitgangspunt een uiterste eenvoud. In het Vierde strijkkwartet, uit 2012, heeft hij deze weg voortgezet.

Per Nørgård (1932) – Strijkkwartet nr.8 ‘Natten saenker sig som rog’ (1997)

1. Proloog – Eulogie, 2. Man – Beest, 3. Reis, 4. De Nacht daalt neer, 5. Epiloog – Elegie

Uitvoerenden: Kroger Quartet

CD: Dacapo

Per Nørgård (1932) – Strijkkwartet nr.10 ‘Hosstidlos’ (2005)

         Allegro fluente

Uitvoerenden: Kroger Quartet

CD: Dacapo

Hans Abrahamsen (1952) – Strijkkwartet nr.4 (2012)

1. Light and Airy – High in the Sky Singing, 2. With Motion – Dance of Light, 3. Dark, Heavy and Earthy – With a Heavy Groove, 4. Gently Rocking – With Utmost Sensitivity, Babbling

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Winter&Winter

Ook de jongere Deen Hans Abrahamsen kon zich in deze jaren moeilijk verenigingen met de avantgarde, maar evenmin met het soms heftige neo-expressionisme als antwoord daarop. In het Tweede strijkkwartet uit 1981 was hij echter nog zoekende naar de intieme soberheid die zijn muziek later kenmerkt.

Abrahamsens leraar Per Nørgård combineerde in zijn kwartetten expressieve lijnen en toverachtige soundscapes in strakke structuren, zoals ook in zijn Zevende strijkkwartet.

Einojuhani Rautavaara (1928-2016) – Strijkkwartet nr.4 (1975)

         In drie aansluitende delen

Uitvoerenden: Voces Intimae Quartet

CD: BIS

Hans Abrahamsen (1952) – Strijkkwartet nr.2 (1981)

1. Andante espressivo, 2. Vivo, ben ritmico, 3. Tranquillo con delicatezza, 4. Presto energico

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Winter&Winter

Per Nørgård (1932) – Strijkkwartet nr.7 (1994)

1. Andante – Allegro impetuoso, 2. Lentissimo, quasi non misurato, 3. Allegro con brio

Uitvoerenden: Kroger Quartet

CD: Dacapo

De eerste twee kwartetten van de Deen Hans Abrahamsen stammen uit de eerste periode van zijn scheppen. Het Eerste kwartet, uit 1973, bestaat uit tien uitermate bondige preludes, stuk voor stuk oefeningen in stijl, klank en timbre.

Aulis Sallinen (1935) – Strijkkwartet nr.4, opus 25 ‘Quiet Songs’ (1971)

Uitvoerenden: Jean Sibelius Quartet

CD: Ondine

Kalevi Aho (1949) – Strijkkwartet nr.3 (1971)

1. Vivace, 2. Andante, 3. Presto, 4. Allegro non troppo, 5. Presto, 6. Meno mosso, 7. Adagio, 8. Allegretto

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: BIS

Hans Abrahamsen (1952) – Strijkkwartet nr.1 ’10 Preludes voor strijkkwartet’ (1973)

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: ECM New3 Series

Het contrast met de muziek van Rautavaara’s leerling Kalevi Aho kan niet groter zijn. Aho is weliswaar een generatie jonger dan zijn leermeester, maar schreef als student onverbloemd romantische en tonale muziek in tegenstelling tot de meeste van zijn leeftijdgenoten. Het Eerste strijkkwartet van Aho is overigens het werk van een 18-jarige jongeling, die zich vermaakt met allerlei neoklassieke technieken en achteromkijkt naar een belangrijke kwartettraditie van ruim twee eeuwen.

Ter aanvulling volgt een deel (Allegro risoluto) uit het Eerste strijkkwartet, bijgenaamd ‘Quartetto breve’ uit 1952 van de Deense componist Per Nørgård, die toentertijd overigens eveneens nog geen twintig jaar oud was.

Einojuhani Rautavaara (1928-2016) – Strijkkwartet nr.2, opus 12 (1958) 

1. Moderato, 2. Allegro, 3. Adagio, 4. Animato

Uitvoerenden: Jean Sibelius Quartet

CD: Ondine

Kalevi Aho (1949) – Strijkkwartet nr.1, in g-kl.t. (1967)

1. Moderato, 2. Andante-Vivace-Andante, 3. Presto, 4. Andante

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: BIS

Per Nørgård (1932) – Strijkkwartet nr.1 ‘Quartetto Breve’ (1952)

2. Allegro risoluto

Uitvoerenden: Danish String Quartet

CD: ECM New Series

In 2019 voltooide Peteris Vasks zijn Zesde strijkkwartet, waarbij hij tevens aankondigde dat dit zijn laatste kwartet zou zijn. Het afscheid wordt ditmaal in perspectief gezet door een ‘terugblik’, een ‘vertrek’ en tenslotte een ‘ontmoeting’, namelijk met Beethoven. Vasks citeert daarbij de bekende ‘Heiliger Dankgesang eines Genesenden an die Gottheit’.

Ter afronding klinkt de tweede toccata uit het Vierde strijkkwartet van Vasks.  

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr.5 (2004)

1. Being present…, 2. So distant… yet near

Uitvoerenden: Spikeru String Quartet

CD: Wergo

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr. 6 (2019)

1. Canto 1: Farewell (Andante con passione), 2. Looking back (Allegro appassionato), 3. Canto 2: Leaving (Andante cantabile), 4. Corale: Encounter (Adagio-Molto Adagio)

Uitvoerenden: Arethusa Quartet

Opname uitvoering 23 augustus 2022 Plechelmus Basiliek, Oldenzaal, Stift Festival

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet Nr. 4 (2000)

Toccata II

Uitvoerenden: Spikeru String Quartet

CD: Wergo

Het Derde strijkkwartet van Vasks is ook bekend als het ‘Kerstkwartet’. Het heeft een nu eens volkse dan weer religieuze ondertoon, nu eens smartelijk en dan weer opbeurend en feestelijk.

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr.2 ‘Summer Tunes’ (1984)

1. Coming into Bloom, 2. Birds, 3. Elegy

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Peteris Vasks (1946) – Strijkkwartet nr. 3 ‘Christmas Quartet’ (1995)

1. Moderato, 2. Allegro energico, 3. Adagio, 4. Moderato-Allegro-Andante-Moderato

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Het Tweede strijkkwartet van de Letse componist Martins Vilums zijn tal van klankexperimenten te horen, maar opvallend zijn de voorgeschreven trommel en tamtam, die door de kwartetleden bespeeld moeten worden.

Het strijkkwartet ‘Aragonite’ van Santa Ratniece werd geïnspireerd door een bezoek aan grotten in Slowakije waarin in de donkere, ondergrondse gangen rood glinsterende Aragoniet-kristallen te zien zijn.

Tot slot keren we weer terug naar Estland en ditmaal naar de componist Erkki-Sven Tüür en zijn Tweede strijkkwartet uit 2012 met de titel ‘Lost Prayers’. De ‘verloren gebeden’ zijn eerder smeekbeden dan religieuze gebeden.

Arvo Pärt (*1935) – Fratres (1977, r. 1985)

            Uitvoerenden: Chilingirian Quartet

            CD: Warner Classics

Arvo Pärt (*1935) – Psalom (1993)

            Uitvoerenden: Kronos Quartet

            CD: Nonesuch

Arvo Pärt (*1935) – Summa (1990)

Uitvoerenden: Chilingirian Quartet

            CD: Warner Classics

Martins Vilums (*1974) – Strijkkwartet nr. 2 (2000)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Santa Ratniece (*1977) – Strijkkwartet ‘Aragonite’ (2005)

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Erkki-Sven Tüür (1959) – Strijkkwartet nr. 2 ‘Lost Prayers’ (2012)

            Uitvoerenden: Signum Quartet

            CD: ECM

Daartegenover is het werk van zijn landgenoot Romualds Kalsons duidelijk een product van de 20^e eeuw, een tijd waarin de alomtegenwoordige invloed van Dmitri Sjostakovitsj in de Sovjet-Unie nauwelijks te ontlopen was. Zo ook in Kalsons’ enige Strijkkwartet.

Hoewel de iets jongere Peteris Vasks aanvankelijk evenzeer vastzat aan de algemene Sovjetregels, liet hij in de loop van de jaren zeventig de teugels vieren. In zijn Eerste strijkkwartet was hij nog gefascineerd door timbres, klanken en scherpe contrasten tussen consonant en dissonant. Maar in het slotdeel horen we al iets van de ingetogen en contemplatieve stijl waarmee Vasks zo veel succes heeft geoogst.

Emilis Melngailis (1874-1954)  – Quasi un quartetto (1946)

1. 1. Introduction, 2. Oh Young Brother, 3. The Gold of the Stars, 4. The Two of Us, 5. Finale

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Romualds Kalsons (1936-1924) – Strijkkwartet (1973)

1. 1. Sostenuto, 2. Allegro scherzando, 3. Adagio

Uitvoerenden: Latvian Philharmonic String Quartet

CD: SKANI

Peteris Vasks (*1946) – Strijkkwartet nr. 1 (1977)

1. 1. Intrada. Moderato, 2. Sonata. Allegro, 3. Melodia. Tranquillo

Uitvoerenden: Navarra Quartet

CD: Challenge Classics

Zijn eveneens vijfdelige strijkkwartet Buch vergeleek Enno Poppe met een boek waarvan de bladzijden zichzelf omdraaien, dat zichzelf leest. Alsof het boek een levend wezen is dat met de meest bevreemdende klanken, nu eens gehaast dan weer uitermate kalm, nu eens direct en stotend en dan weer onwerelds afwezig, zijn verhaal vertelt.

Tot slot een kort werk van Jörg Widmann waarvan de titel weinig te raden overlaat: 180 Beats per minute.

Peter Michael Hamel (1947) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Nachklänge’ (1995/2000)

            5 onbenoemde delen

            Uitvoerenden: Alexander String Quartet

            CD: Celestial Harmonies

Enno Poppe (*1969) – Buch (2015/16)

            Uitvoerenden: Quatuor Diotima

            CD: naïve

Jörg Widmann (1973) – 180 Beats per minute (1997)

            Uitvoerenden: Minguet Quartett

            CD: Wergo

In zijn Vijfde strijkkwartet heeft Manfred Trojahn gebruik gemaakt van materiaal uit twee andere werken, die elk over ziekte, dood en verlies gaan. In het tweede deel van het kwartet horen we een gefluisterde tekst van de ‘slam- of spoken word-dichter’ Bas Böttcher.

Tot slot een korte werk van Enno Poppe, Freizeit, gebaseerd op een figuurtje van drie seconden dat over veertien fragmenten steeds een beetje langer wordt. Het lijkt alsof de muziek uit zichzelf groeit. Ook het omslaan van de bladzijden door de musici is muzikaal in de compositie opgenomen. Een merkwaardige ervaring.

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Strijkkwartet nr. 13 (2011)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            Live opname in St Giles’ Cripplegate, 25 jan 2012

Manfred Trojahn (1949) – Strijkkwartet nr. 5 (2018)

1. Moderato, 2. Molto adagio, 3. Calmo

            Uitvoerenden: Kuss Quartett, Bastiaan Böttcher

            CD: Rubicon

Enno Poppe (*1969) – Freizeit (2016)

            Quatuor Diotima

            CD: naïve

Het Vierde strijkkwartet van Mauricio Kagel uit 1993 is een voorzetting van het Derde. De componist speelt opnieuw met onze luistergewoonten, met wat we menen te herkennen. Menigmaal worden we door hem echter op het verkeerde been gezet.

Ook Peter Michael Hamel zocht naar manieren om zich los te maken van de aloude traditie van het strijkkwartet. In zijn Derde strijkkwartet verwerkte ervaringen opgedaan in een klooster in Zuid-Korea. Het resultaat is elk van de drie delen te horen: hyang-ak (volksmuziek), mu-ak (sjamanistische muziek) en a-ak (uit China geïmporteerde rituele muziek).

De Bagatellen van Aribert Reimann zijn een postmoderne reactie op de bagatellen uit de tijd van Schönberg en Webern. Oorspronkelijk waren deze ultrakorte werken bestemd als omlijsting van een romantische liederencyclus van Theodor Kirchner.

Speellijst

Mauricio Kagel (1931-2008) – Strijkkwartet nr. 4 (1993)

         In zwei Sätzen
         Uitvoerenden: Lagos Ensemble

         CD: Turtle Records

Peter Michael Hamel (1947) – Strijkkwartet nr. 3 (1991/93)

1. Hyang-Ak, 2. Mu-ak, 3. A-ak

         Uitvoerenden: Alexander String Quartet

         CD: Celestial Harmonies

Aribert Reimann (1936-2024) – 7 Bagatellen (2017)

         Uitvoerenden: Kuss Quartett

         CD: Rubicon

Enno Poppe is een evenzo singuliere figuur in de Duitse muziek. In Tier gaat het hem vooral om de beweging van een dier. We hebben hierin vaak het gevoel dat de componist zijn muziek volgt en niet andersom, dat hij verrast wordt door de wetmatigheden van het levende organisme dat voor hem de compositie is.

Mauricio Kagel (1931-2008) – Strijkkwartet nr. 3 (1986)

1. Andante, 2. Andantino, 3. Allegretto, 4. Allegro

         Uitvoerenden: Arditti Quartet

         CD: naïve classique

Enno Poppe (*1969) – Tier (2002)

         Quatuor Diotima

         CD: naïve

Het Vierde strijkkwartet van Matthias Pintscher, ‘Ritratto di Gesualdo’, is exact wat de titel aangeeft: een portret van de Renaissance componist Carlo Gesualdo. Zoals we mogen verwachten is dit geen realistisch portret als een klinkende foto, maar een deconstructie.

De Quartettstudie van Wolfgang Rihm is in feite een onderdeel van zijn nimmer voltooide Elfde strijkkwartet en werd gecomponeerd voor het Internationale muziekconcours van de ARD.

Ter afronding klinken de overige delen uit de Zeven stukken voor strijkkwartet van Gösta Neuwirth:  à trois (spreken over wat ontbreekt), objet en ombre (over het getal en over de schaduw), un rêve solutréen (over Clarisse en de lettergrepen in haar naam) en l’oubli bouilli (over de feestdis van de Merovingers).

Thomas Larcher (1963) – Strijkkwartet nr. 2 “IXXU” (1998-2004)

1. flüchtig, nervös, 2. Sehr schnell, präzise, 3. Ruhig

         Uitvoerenden: Rosamunde Quartett

         CD: ECM

Matthias Pintscher (1971) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Ritratto di Gesualdo’ (1995)

         Uitvoerenden: Arditti Quartet

         CD: Winter & Winter

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Quartetstudie (2003/04)

         Uitvoerenden: Minguet Quartett

         CD: col legno

Gösta Neuwirth (1937) – Sieben Stücken für Streichquartett (2008)

4. 4. # Trois, 5. Objet en Ombre, 6. Un rêve Solutréen, 7. L’oubli bouilli

 Uitvoerenden: Sophie Schafleitner violin • Gunde Jäch-Micko violin, Dimitrios Polisoidis viola • Andreas Lindenbaum violoncello

         CD: KAIROS

In zijn Tweede strijkkwartet uit 1998 heeft Georg Friedrich Haas zich meer georiënteerd op wat hij zelf historische klanken noemt. Maar ook hier gecombineerd met microtonale verstemmingen, hetgeen tot bijna futuristische resultaten leidt in een ogenschijnlijk tijdloos klankdecor dat zich meestal traag ontwikkelt en slechts enkele malen soms door korte uitbarstingen verstoord wordt.

Georg Friedrich Haas (1953) – Strijkkwartet nr.1 (1997)   

         Uitvoerenden: Kairos Quartett

         CD: Edizion Zeitklang               

Georg Friedrich Haas (1953) – Strijkkwartet nr.2 (1998)

         Uitvoerenden: Kairos Quartett

         CD: Edizion Zeitklang

Erich Urbanner sloot liever aan bij voorgangers als Berg en Webern.  Daarbij concentreerde hij zich op het oude vakmanschap als houvast in tijden van snelle veranderingen, zoekend tussen zij die in volle vaart vooruit stoomden, de avant-gardisten, en zij die achteromkeken, de conservatieven.

De Zeven stukken voor strijkkwartet van Gösta Neuwirth hebben elk een buitenmuzikale verwijzing: D’accord (over de eenvormigheid van samenklanken), Pensif (Over het nadenken met neergebogen hoofd en de leegte in het centrum) en Le fils de la fadeur (Over de smaak van water).

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 2 (1990)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: CPO

Erich Urbanner (1936) – Strijkkwartet nr. 4 (1992)

Uitvoerenden: Alban Berg Quartett

CD: Warner Classics (live uit Wiener Konzerthaus, 1993)

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 3 (1992)

1. 1. Furioso, 2. Elegie, 3. Con spirito, 4. Intermezzo, 5. Sehr ruhig, 6. Sehr ruhig

      Uitvoerenden: Ensemble Wien Collage

      CD: ORF Edition Zeitton

Gösta Neuwirth (1937) – Uit: Sieben Stücke für Streichquartett (2008)

1. 1. D’accord, 2. Pensif, 3. Le fils de la fadeur

Uitvoerenden: Sophie Schafleitner violin • Gunde Jäch-Micko violin, Dimitrios Polisoidis viola • Andreas Lindenbaum violoncello

            CD: KAIROS

Het Eerste strijkkwartet ‘Cold Farmer’ van Thomas Larcher ontstond in amper drie dagen in juni 1990. De titel is ontleend aan een denkbeeldige funkband waarvan de evenzo denkbeeldige ‘bandleader’ Jan Blecher als motto had: “Creativiteit maakt je blij wanneer je er vroeg voor zorgt dat je het hebt wanneer je het nodig hebt.”

De titel ‘Festina Lente’ van het zesdelige Vijfde strijkkwartet van Gottfired von Einem betekent zoveel als “haast je langzaam”, en geeft enigszins aan hoe de oudere componist als zeventiger in het leven stond. Ook Friedrich Gulda was als jongeman rond 1950 in de ban van het verleden, zoals we kunnen horen in zijn Musik für Streichquartett in fis-kl.t.,

Friedrich Cerha (1926-2023) – Strijkkwartet nr. 1 ‘Maqam’ (1989)

11 Abschnitte
Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: CPO

Thomas Larcher (1963) – Strijkkwartet nr.1 ‘Cold Farmer’ (1990)

1. 1. mit Groove, 2. ruhige Halbe, 3. sehr schnell, 4. ganz langsam

            Uitvoerenden: Rosamunde Quartett

            CD: ECM

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 5 ‘Festina lente’ (1989/91)

1. 1. Adagio, 2. Presto, 3. Moderato, 4. Adagio molto, 5. Allegro, 6. Adagio molto

Uitvoerenden: Artis Quartet Wien

CD: Orfeo

Friedrich Gulda (1930-2000) – Strijkkwartet in fis-kl.t. (1951)

            Deel 3: tranquillo

Uitvoerenden: Acies Quartett

CD: Gramola Records

Von Einems muziek is daartegenover tegen de ontwikkelingen van zijn tijd in een eclectische componist gebleven, met neobarokke en neoklassicistische invloeden naast verwijzingen naar de grote laatromantische werken van Bruckner, Mahler, Strauss en de vroege Schönberg.

Erich Urbanner – Strijkkwartet nr. 3 (1972)

Uitvoerenden: Alban Berg Quartett

            CD: Warner Classics

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr.1 (1975)

1. 1. Allegro, 2. Adagio molto, 3. Moderato

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 2 (1977)

1. 1. Allegro moderato, 2. Adagio, 3. Allegro ma non troppo

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

Gottfried von Einem (1918-1996) – Strijkkwartet nr. 5 ‘Festina lente’ (1991)

            Deel 3: Moderato

Uitvoerenden: Artis Quartett Wien

CD: Orfeo

De titel van het Zevende strijkkwartet van Nicolas Bacri, ‘Variations sérieuses’, doet eveneens een verband met Beethoven vermoeden, namelijk met diens Quartetto serioso, opus 95. Maar het zouden ook de Variations sérieuses van Mendelssohn kunnen zijn. In werkelijkheid is dit kwartet een eerbetoon aan de Britse componist Robert Simpson. De opvallend klassieke vorm is in die zin ook passend.

Bacri’s Negende kwartet heet ‘Canto di speranza’, lied van hoop, hetgeen tevens de titel is van het slotdeel van dit kwartet. Het is een eerbetoon aan die componisten die geen belangstelling hadden voor de verworvenheden van de avantgarde.  

Thierry Escaich (*1965) – Après l’aurore (2005)

            Uitvoerenden: Quatuor Tchalik

            CD: Alkonost Classic

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr.7, opus 101, ‘Variations sérieuses’ (2007)

Introduzione (Adagio solenne) – Tema alla fuga (Maestoso cantabile) – Var. I (Scherzo) – Var. II (Sarabande funèbre) – Var. III (Sonata : Allegro moderato ma con fuoco) – Var. IV (Passacaglia : Adagio doloroso) – Var. V (Ciaccona : L’istesso tempo) – Interludio (Come al inizio : Adagio tragico) – Var. VI (Menuetto) – Var. VII Fuga

Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr. 9, opus 140, ‘Canto di Speranza’ (2015)

1. 1. Adagio (Introduzione), 2. Allegro vigoroso alla marcia, 3. Valse nocturne, 4. Fuga riepiloga, 5. Canto di speranza

            Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Nicolas Bacri is in zijn muziek minder vrolijk virtuoos dan Thierry Escaich, maar niet minder krachtig geworteld in het verleden. Zijn Achtste strijkkwartet, ‘Omaggio a Haydn’ werd geschreven ter gelegenheid van het Haydnjaar in 2009.

Het strijkkwartet Stringendo uit 2010 van Philippe Manoury laat daarna het andere geluid horen, de zoektocht naar het karakter van klank, in dit geval verbonden aan de titel, dus gehaast, onder druk, versnellend.

Thierry Escaich (*1965) – Strijkkwartet nr.1 ‘Scénes de Bal’ (2001)

            Uitvoerenden: Ludwig Quartet

            CD: Universal

Nicolas Bacri (*1961) – Strijkkwartet nr. 8, opus 112, ‘Omaggio a Haydn’ (2009)

1. 1. Sonata all’Ungarese, 2. Notturno (Lentissimo ipnotico), 3. Variations et fugue sur un Menuet de Haydn

            Uitvoerenden: Quatuor Psophos

            CD: Klarthe Records

Philippe Manoury (*1952) – Strijkkwartet nr.1 ‘Stringendo’ (2010)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: NEOS

Philippe Manoury’s Derde strijkkwartet is geheel gebaseerd op de cijfercombinaties in het magische vierkant zoals te vinden op de ets Melencolia van Albrecht Dürer uitv 1514. Het resultaat is een uitermate complexe en veelgelaagde structuur met overwegend toverachtige klank.

Gerard Pesson (*1958) – Quatuor à cordes ‘Respirez ne repsirez plus’ (1993)

1. Allegro, 2. Adagietto tenebroso, 3. Finale precipitoso

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Universal

Philippe Manoury (*1952) – Strijkkwartet  nr.3 ‘Melencolia’ (2013)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            Live uitvoering Monaco van website componist

]]> full https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_798156/ Sun, 01 Dec 2024 11:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=798156 Het programma van vandaag staat geheel in het teken van Pascal Dusapin. Hij studeerde bij Yannis Xenakis en Franco Donatoni, hetgeen zijn brede kijk op de muziek verklaart. Van folkmusic en jazz tot grootse klanksculpturen, van klankmassa’s in tal van contouren tot de enkelvoudige lijn in de vele solo’s die hij inmiddels geschreven heeft. In de loop van de jaren negentig begon Dusapin ook meer herkenbare harmonieën in zijn muziek te verwerken. Het Tweede strijkkwartet ‘Time Zones’ en het Vijfde strijkkwartet laten twee kanten van Dusapins muziek horen, enerzijds in beknopte klankexperimenten en anderzijds in een meer verhalende context over een doelloze conversatie in de trant van zijn voorbeeld Samuel Beckett.

Pascal Dusapin (*1955) – Strijkkwartet nr.2 ‘Time Zones’ (1989)

            Vierentwintig korte genummerde delen

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Aeon

Pascal Dusapin (*1955) – Strijkkwartet nr. 5 (2004/05)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Aeon

Nymphéa uit 1987 van de Frans-Finse componist Kaija Saariaho met als ondertitel Jardin Secret III, verwijst naar een gedicht van Arseny Tarkovsky, maar ook de waterlelie, en in het bijzonder de waterlelies van Monet!

Kort na 2000 maakte Edith Canat de Chizy zich steeds meer los van strakke vormen en intellectuele structurele technieken. Haar eerste strijkkwartet (van inmiddels een vijftal) is een resultaat van een gevoel van jubel en tot leven komen. Vandaar ook de titel van dit kwartet ‘Vivere’.

Philippe Hersant wordt in Frankrijk vooral gezien als een vertegenwoordiger het postmodernisme. Zo horen we in zijn werken geregeld herinneringen aan de klankenwereld van Beethoven en Schumann voorbij komen. Ook in zijn Vierde strijkkwartet uit 2014, dat de ondertitel Der gesternte Himmel of The Starry Sky heeft, en waarin Beethovens tweede Rasumowsky kwartet, opus 59:2, en dan met name het tweede deel ervan centraal staat.

Kaija Saariaho (1952-2023) – Nymphéa (Jardin Secret III) (1987)

            Uitvoerenden: Cikada String Quartet

            CD: ECM

Edith Canat de Chizy (*1950) – Strijkkwartet nr. 1 ‘Vivere’ (2001)

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Aeon

Philippe Hersant (*1948) – Strijkkwartet nr. 4 ‘The Starry Sky’ (2014)

            Uitvoerenden: Quatuor Girard

            CD: Paraty

Betsy Jolas voltooide haar Derde strijkkwartet in 1973. Het werk werd in Washington voor het eerste uitgevoerd. Vandaar dat de titels van de delen in de partituur in het Engels zijn gezet. Elk van de negen delen is een oefening in een techniek of stijl.

‘Eridan’, opus 57,  is het enige echte strijkkwartet van François Bernard Mâche. Daarnaast componeerde hij nog een werk voor strijkkwartet en elektronica. De Eridan is (evenals de Styx en de Lethe) een mythische rivier in de Griekse onderwereld, de Hades. Maar de Eridan is ook een onbekende Keltische rivier, wellicht de Rhône. Deze rivieren verklaren de aanwezigheid van de rietzanger in deze muziek van Mâche.

Henri Dutilleux (1916-2013) – Strijkkwartet ‘Ainsi la nuit’ (1976/77)

1. Nocturne 1. Libre et souple, 2. Miroir d’espace. Parenthèse 1, 3. Litanies 1. Parenthèse 2, 4. Litanies 2. Paranthèse 3, 5. Constellations. Parenthèse 4, 6. Nocturne 2, 7. Temps suspendu

            Uitvoerenden: Orpheus String Quartet

            CD: Channel Classics

Betsy Jolas (*1926) – Strijkkwartet nr. 3 ‘9 Etudes’ (1973)

1. Bowing, 2. Vibrato, 3. Aleatory Structures, 4. Trilles and Bowed Tremolo, 5. Harmonics, 6. Multiple Stops, 7. Aleatory Structures around a held C, 8. Pizzicati, 9. Summing up.

            Uitvoerenden: Concord String Quartet

            CD: NWCRI

François-Bernard Mâche (*1935) – Strijkkwartet ‘Eridan’, opus 57 (1986)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: naïve

Jürgen Frey verkiest eerder kalme, ingetogen soundscapes, ook voor strijkkwartet. Al het geluid, alle muziek, komt wat hem betreft uiteindelijk slechts uit de stilte voort en wordt geschilderd met de stilte als achterliggend canvas. De bekende Amerikaanse muziekcriticus Alex Ross vergeleek in de New Yorker Frey’s muziek met een Adagio van Mahler, maar dan zonder enige zwaartekracht.

Heinz Holliger (*1939) – Strijkkwartet nr.2 (2007)

Uitvoerenden: Zehetmaier Quartett

            CD: ECM

Jürg Frey (*1953) – Strijkkwartet nr.3 (2014)

Uitvoerenden: Quatuor Bozzini

            CD: Edition Wandelweiser Records

Uitgelichte afbeelding: Elisabeth Frey-Bachli

Beat Furrer (*1954) – Strijkkwartet nr.3 (2004)

Uitvoerenden: Angela Jaffé, Kirstin Maria Pientka, Ringela Riemke, Steffen Tast

            CD: KAIROS

René Gerber (1908-2006) – Strijkkwartet nr.6 (1994)

            dl.2 Moderato non troppo

            Uitvoerenden: Quatuor Terpsychordes

            CD: VDE-Gallo

De muziek van Thüring Bräm is  expressiever dan die van zijn voorbeelden Boulez en Cage, al vermijdt ook hij het experiment niet.  De twaalf delen van zijn Eerste strijkkwartet lijken een reis langs verschillende technieken en stijlen, van de canon, de boventonen, de samenklank tot ‘country music’.

In het Tweede strijkkwartet van Thüring Bräm zijn verwijzen verwerkt naar de Alte Holsteinische Litanei van Carl Philipp Emanuel Bach. Vandaar de ondertitel Litania.

Klaus Huber (1924-1917) – Strijkkwartet nr.2 ‘…von Zeit zu Zeit…’ (1985)

            Uitvoerenden: 3G Quartett

            CD: Streiffzug.com

Thüring Bräm (*1944) – Strijkkwartet nr.1 (1990)

Harmonie I, Einklang I, Kanon I, Obertöne I, Country Music I, Miniatur I, Er-Innerung, Miniatur II, Country Music II, Obertöne II, Kanon II + Einklank II, Harmonie II.

            Uitvoerenden: Reiner Quartett

            CD: Vienna Modern Masters

Thüring Bräm (*1944) – Strijkkwartet nr.2 ‘Litania’ (1992)

Uitvoerenden: Reiner Quartett

            CD: Vienna Modern Masters

René Gerber (1908-2006) – Strijkkwartet nr.6 (1994)

            dl.3 Presto

            Uitvoerenden: Quatuor Terpsychordes

            CD: VDE-Gallo

In zijn Eerste strijkkwartet heeft de wereldberoemde hoboïst Heinz Holliger nog meer de grenzen van de klank afgetast. Volgens sommige critici is dit werk een vaarwel van het strijkkwartet als genre. Het bleek niet zo te zijn, gelukkig.

Ter aanvulling klinkt het eerste deel uit het Zesde strijkkwartet van René Gerber, muziek die laat horen dat hij door Paul Dukas en Nadia Boulanger werd opgeleid.

Klaus Huber (1924-1917) – Strijkkwartet nr.1 ‘Moteti-Cantiones’ (1963)

Motetus I, Motetus II, Cantio I, Interventio Nigra, Motetus III, Motetus IV, Cantio II, Interventio Sinistra, Motetus V, Motetus VI, Interventio Ignis, Recordatio Cantionis, Solentium Cantionis

            Uitvoerenden: 3G Quartett

            CD: Streiffzug.com

Heinz Holliger (*1939) – Strijkkwartet nr.1 (1973)

            Uitvoerenden: Berner Streichquartett

            CD: Wergo

René Gerber (1908-2006) – Strijkkwartet nr.6 (1994)

            dl.1 Allegro non troppo

            Uitvoerenden: Quatuor Terpsychordes

            CD: VDE-Gallo

Herman Haller was een generatie jonger dan Martin en werd overwegend in een Duitse expressionistische traditie opgeleid, zoals we ook in zijn Tweede strijkkwartet uit 1971 nog kunnen horen.

Hoe verschillend de stijlen en technieken die ook door Zwitserse componisten naast elkaar gebruikt werden, kunnen zijn, horen we in het Vierde strijkkwartet uit 1968/70 van Rudolf Kelterborn. Zijn toontaal is zowel dodecafonisch expressionistisch als op klankonderzoek gericht.

Frank Martin (1890-1974) – Strijkkwartet (1966/67)

1. 1. Lento, 2. Prestissimo, 3. Larghetto, 4. Allegretto leggero

Uitvoerenden: Amati Quartet

CD: Divox

Hermann Haller (1914-2002) – Strijkkwartet nr.2 (1971)

1. 1. Adagio, 2. Allegro energico, 3. Lento, 4. Allegro molto e deciso, 5. Cadenza, senza misura, 6. Molto tranquillo e espressivo

            Uitvoerenden: Amati Quartet

            CD: Divox

Rudolf Kelterborn (1931-2021) – Strijkkwartet nr.4 (1968/70)

1. 1. Preambolo, 2. Sonata

            Uitvoerenden: Amati Quartet

            CD: Divox

In het midden van de jaren zeventig besloot ook Penderecki de weg naar het begin van de 20^e eeuw af te leggen, naar een expressiviteit en daarbij een passende lyriek, zoals in Der unterbrochene Gedanke. Zijn Derde strijkkwartet verscheen twintig jaar later en heeft een veelzeggende ondertitel meegekregen: Bladzijden van een niet geschreven dagboek. De muziek is nu eens heftig chromatisch, dan weer helder en bijna klassiek van opzet.

Met twee korte werken, de Hommage a Jacob Obrecht en Arioso, laat Kurtág een meer ingetogen manier om met het verleden om te gaan. Het eerste werk verwijst naar de Renaissance componist Obrecht, het tweede naar de klankenwereld van Alban Berg.

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Derde strijkkwartet ‘Im Innersten’ (1976)

I, II, III, IV, V, VI

Uitvoerenden: Minguet Quartett

        CD: col legno

Krzysztof Penderecki (1933-2020) – Der unterbrochene Gedanke (1988)

Uitvoerenden: Meccore String Quartet

CD: Capriccio

Krzysztof Penderecki (1933-2020) – Derde strijkkwartet (2008) “Leaves from an unwritten Diary”

Grave – Vivace – Poco meno vivace e scherzando –  Vivace – Feroce – Pesante – Agitato –  Tempo di Valse, poco rubato e sentimentale – Poco rubato – Agitato – Adagio. Notturno – Poco più mosso – Adagio, 3. Vivace – Pesante – Meno mosso – Vivace – Tranquillo – Ancora più tranquillo – Più lento – Adagio assai – Andante – Agitato – A tempo Andante – Tranquillo – Più tranquillo

Uitvoerenden: Meccore String Quartet

CD: Capriccio

György Kurtág (*1926) – Hommage a Jacob Obrecht (2005)

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

György Kurtág (*1926) – Arioso – Hommage a Walter Levin 85 (2009)

(Performance with wooden mutes)

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

In ‘Reigen seliger Geisten’ vervolgt Lachenmann zijn zoektocht naar de essentie en de aard van de klank: gestreken, getokkeld, geslagen, gekrast en veel meer. De titel van zijn kwartet is ontleend aan de opera Orfeo van Gluck, de beroemde melodie die vaak ook zelfstandig wordt uitgevoerd. De muziek van Lachenmann speelt zich inderdaad in een wereld van geestverschijningen af.

John Cage (1912-1992) – Four (1989)

Uitvoerenden: Quatuor Bozzini

CD: Collection QB

Helmut Lachenmann (*1935) – Tweede strijkkwartet ‘Reigen seeliger Geisten’  (1989)

Uitvoerenden: Stadler Quartett

CD: Neos

Rihm is echter wel bewust veel romantisch-expressiever dan Lachmann, tastend in het verleden van het expressionisme en van zijn eigen ziel. In zijn late werken raakte daardoor Webern, maar eigenlijk ook de avantgarde van de jaren vijftig en zestig steeds meer op de achtergrond.

Widmann zit een beetje tussen beide voornoemde componisten in. In zijn Derde strijkkwartet (2003), zijn Jagtquartett, is de inzet zonder meer meesterlijk, een waar dorpsfeest voorafgaand aan de jacht. Voor hem echter zelfs met Schumann in het vizier.

Helmut Lachenmann (*1935) – Eerste Strijkkwartet ‘Gran Torso’ (1971, rev.1976-1988)

            Uitvoerenden: Stadler Quartett

            CD: Neos

Wolfgang Rihm (1952-2024) – Vierde strijkkwartet (1979/81)

1. Agitato, Allegro alla marcia, Allegro ma non troppo, 2. Con moto, Allegro. Andante. Allegro molto, 3. Adagio

Uitvoerenden: Minguet Quartett

CD: col legno

Jörg Widmann – Derde strijkkwartet (2003) ‘Jagtquartett’

Uitvoerenden: Leipziger Streichquartett

CD: MDG

De Hongaar György Kurtág was meer de componist van de verstilling, zoals in  het Officium breve in memoriam Andreae Szervánszky, waarin op de achtergrond Anton Webern een belangrijke rol speelt. In de Moments musicaux speelt Kurtág vooral met de geschiedenis, van de middeleeuwse hoketus tot  Janáček, Messiaen en Ligeti.

John Cage (1912-1992) – Thirty Pieces for String Quartet (1983)

Uitvoerenden: Quatuor Bozzini

CD: Collection QB

György Kurtág (*1926) – Officium breve in memoriam Andreae Szervánsky, op.28 (1988/89)

1. Largo, 2. Più andante, 3. Sostenuto, quasi giusto, 4. Grave, molto sostenuto, 5. (Fantasie über die Harmonien des Webern-Kanons): Presto, 6. (Canon a 4): Molto agitato, 7. Lento, 9. Largo, 10. Sehr fliessend (arr. of Webern: Cantata no.2, opus 31: VI: Canon a 4) – A tempo – Da capo al fine, 11. Sostenuto, 12. Sostenuto, quasi giusto, 13. Sostenuto, quasi slancio, 14. Disperato vivo, 15. Arioso interrotto (di Endre Szervansky): Larghetto

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

György Kurtág (*1926) – Uit: 6 Moments musicaux, op.44 (2005)

3. Capriccio, 4. In memoriam György Sebok, 5. …rappel des oiseaux… (l’étude pour les harmoniques), 6. Les adieux (op de wijze van Janáček)

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

György Ligeti (1923-2006) – Tweede strijkkwartet (1968)

1. Allegro nervosa, 2. Sistenuto, molto calmo, 3. Come un meccanismo di precision, 4. Presto furioso, brutale, tumultuoso, 5. Allegro con delicatezza

Uitvoerenden: Artemis Quartet

CD: Warner Classics

Wolfgang Rihm (*1952) – Tweede strijkkwartet (1970)

Uitvoerenden: Minguet Quartet

CD: col legno

György Kurtág (*1926) – Hommage à András Mihály, opus 13 (1977)

            12 microludes voor strijkkwartet

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

Iannis Xenakis (1922-2001) – Tetras (1983)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: naïve classique

Brian Ferneyhough (*1943) – Sonatas for string quartet (1967)

            24 deeltjes met de namen van het Griekse alfabet

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: Aeon

Brian Ferneyhough (*1943) – Tweede Strijkkwartet (1980)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: Aeon

Brian Ferneyhough (*1943) – Adagissimo (1983)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: Aeon

In de jaren zeventig slaat bij veel componisten de twijfel toe. Communicatie en expressiviteit komen weer op de voorgrond. Een wat recenter voorbeeld daarvan is het Vierde strijkkwartet van Penderecki uit 2016.

Krzysztof Penderecki (1933-2020) – Eerste strijkkwartet (1960)

Uitvoerenden: Tale Quartet

CD: BIS

Witold Lutosławski (1913-1994) – Strijkkwartet (1964)

1. Introductory Movement, 2. Main movement

Uitvoerenden: LaSalle Quartet

CD: DGG

Krzysztof Penderecki (1933-2020) – Tweede strijkkwartet (1968)

Uitvoerenden: Tale Quartet

CD: BIS

Wolfgang Rihm (*1952) – Eerste strijkkwartet, opus 2 (1970)

Uitvoerenden: Minguet Quartet

CD: col legno

Krzysztof Penderecki (1933-2020) – Vierde Strijkkwartet (2016)

1. Andante, 2. Vivo – Pesante -Vivo – Pesante – Scherzando – Pesante – Molto meno mosso – Andante – Allegro giocoso – Allegretto – Poco meno mosso, calmo

Uitvoerenden: Meccore String Quartet

CD: Capriccio

Vrijwel gelijktijdig met Ligeti componeerde ook György Kurtág een Eerste strijkkwartet (opus 1, 1959), dat bij hem uit zes korte deeltjes bestaat. Hij beschouwde het werk later als de ‘expositie van zijn gehele levenswerk’. Bijzonder zijn ook Aus der Ferne III en V, als hommage en In Memoriam voor de uitgever Alfred Schlee. In 1967 ontstond Zestiende strijkkwartet van Alois Haba, geschreven in een systeem waarin de grote secunde verdeeld is in vijf tonen in plaats van vier, zoals in het kwarttoonsysteem. De samenklanken vragen in het begin wat gewenning, maar zijn fascinerend.

György Ligeti (1923-2006) – Eerste strijkkwartet

‘Métamorphoses nocturnes’ (1954)

1. Allegro grazioso, 2. Vivace, capriccioso, 3. Adagio mesto, 4. Presto, 5. Prestissimo, 6. Andante tranquillo, 7. Tempo di valse, moderato con eleganza, un poco capriccioso, 8. Subito prestissimo, 9. Allegretto, un poco gioviale, 10. Prestissimo, 11. Ad libitum, senza misura, 12. Lento

Uitvoerenden: Artemis Quartet

CD: Warner Classics

György Kurtág (*1926) – Eerste strijkkwartet, opus 1 (1959)

1. Poco agitato, 2. Con moto, 3. Vivacissimo – Lento, 4. Con spirito, 5. Molto ostinato, 6. Adagio

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

Alois Hába (1893-1973) – Strijkkwartet nr.16, opus 98 (1967)

1. Calmo. Andante cantabile, 2. Con affezione. Allegro vivace, 3. Indeciso. Allegro moderato, 4. Duramente. Allegretto / Melodia cantabile, 5. Sognando. Vivacissimo, 6. Con concentrazione. Andante cantabile, 7. Fermamente. Allegro energico, 8. Allegramente. Allegretto.

Uitvoerenden: Hába Quartet

CD: NEOS

György Kurtág (*1926) – Aus der Ferne III (1991), voor de 90e verjaardag van Alfred Schlee

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

György Kurtág (*1926) – Aus der Ferne V (1999), In memoriam Alfred Schlee

Uitvoerenden: Athena String Quartet

CD: NEOS

De Griekse-Franse componist Iannis Xenakis (1922-2001) meende in diezelfde jaren dat het serialisme van Boulez voor een mathematicus kinderspel. Zoals een architect zijn ontwerpen op de tekentafel uitwerkt – en Xenakis was aanvankelijk architect! – zo componeerde hij, vaak met behulp van computers voor het rekenwerk, zijn klinkende objecten, zoals de strijkkwartet ST/4-1,080262 (1962).

Pierre Boulez (1925-2016) – Livre pour quatuor (1949/59)

1. Livre Ia, 2. Livre Ib, 3. Livre II, 4. Livre IIIa, 5. Livre IIIb, 6. Livre IIIc, 7. Livre V, 8. Livre VI

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

CD: Decca

Iannis Xenakis (1922-2001) – ST/4-1,080262, op.5 (1962)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: naïve classique

Brett Dean (*1961) – Strijkkwartet nr.1 ‘Eclipse’ (2003)

1. Slow and spacious, secretive, 2. Unlikely Flight, 3. Epilogue

            Uitvoerenden: Doric String Quartet

            CD: Chandos

Nigel Westlake (*1958) – Strijkkwartet nr.2 (2005)

            Uitvoerenden: Goldner String Quartet

            CD: Tall Poppies

Brett Dean (*1961) – Epitaphs (2010)

3. Der Philosoph, 4. György meets the ‘Girl Photographer’, 5. Between the spaces in the sky

Uitvoerenden: Doric String Quartet, Brett Dean, altviool

CD: Chandos

Andrew Ford (*1957) – Strijkkwartet nr.1 (1985)

Uitvoerenden: Sydney String Quartet

CD: ABC Classics

Peter Sculthorpe (1929-2014) – Strijkkwartet nr.11 ‘Jaribu dreaming’ (1990)

1. Deciso, 2. Liberamente – Estatico

        Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Classics

Carl Vine (*1954) – Strijkkwartet nr. 3 (1994)

Uitvoerenden: Goldner String Quartet

         CD: ABC Classics

Peter Sculthorpe (1929-2014) – Strijkkwartet nr.13 ‘Island Dreaming’ (1996)

Uitvoerenden: Brodsky Quartet en Anne Sophie von Otter, sopraan

         CD: Challenge Classics

Peter Sculthorpe (1929-2014) – Strijkkwartet nr.8 (1969)

1. Con dolore, 2. Risoluto – Calmo – Risoluto, 3. Con dolore, 4. Con precisione, 5. Con dolore

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

         CD: Challenge Classics

Don Banks (1923-1980) – Four pieces for string quartet (1971)

1. Moderato, 2. Allegro, 3. Adagio, 4. Allegro

Uitvoerenden: Sydney String Quartet

CD: ABC Classics

Carl Vine (*1954) – Strijkkwartet nr. 2 (1984)

Uitvoerenden: Goldner String Quartet

         CD: ABC Classics

Carl Vine (*1954) – Knips Suite (=Strijkkwartet nr.1) (1979)

3. Knips in Brixton (L’homme en colère: Knips on rye, hold the bread), 4. Deco Knips (a tango), 6. Knips del Fuego (A finale)

        Uitvoerenden: Goldner String Quartet

        CD: ABC Classics

Margaret Sutherland werd als zestienjarige pianostudent aan het conservatorium van Melbourne aangenomen en werkte een groot deel van haar leven in deze zelfde stad. Haar Eerste strijkkwartet dateert van 1937. Na haar scheiding in 1948 werd Sutherland al spoedig een vooraanstaande stem in de Australische muziek, zelfs al bleef haar muziek toch eerder behoudend en welluidend dan modern.

Alfred Hill (1869-1960) – Strijkkwartet nr.14, in b-kl.t. (1937)

3. Menuet, 4. Finale

         Uitvoerenden: Dominion String Quartet

CD: Naxos

Margaret Sutherland (1897-1984) – Strijkkwartet nr.1 (1937)

1. Allegro risoluto, 2. Adagio, 3. Scherzo, 4. Allegro

Uitvoerenden: Flinders Quartet

Productie: 5Stream

Margaret Sutherland (1897-1984) – Strijkkwartet nr.3 (1967) – 20:00

1. Allegro vivace, 2. Adagio, 3. Allegretto semplice – allegretto con brio

Uitvoerenden: Flinders Quartet

Productie: 5Stream

Alfred Hill (1869-1960) – Strijkkwartet nr.3, in a-kl.t., ‘The carnival’ (1912)

1. In the streets, 2. Andantino, 3. Scherzo, 4. Finale

Uitvoerenden: Dominion String Quartet

CD: Naxos

Alfred Hill (1869-1960) – Strijkkwartet nr.11, in d-kl.t. (1935)

1. Andantino – Lento – Allegro, 2. Adagio, 3. Allegretto

Uitvoerenden: Dominion String Quartet

CD: Naxos

Alfred Hill (1869-1960) – Strijkkwartet nr.14, in b-kl.t. (1937)

1. Adagio – Andante – Allegro, 2. Adagio

         Uitvoerenden: Dominion String Quartet

CD: Naxos

Alfred Hill stamt uit Nieuw-Zeeland en verhuisde in 1910 naar Australië. In zijn omvangrijke oeuvre speelt de Maori-cultuur en later ook die van de Australische Aboriginals een belangrijke rol. Hills Eerste strijkkwartet in Bes-gr.t., voltooid in 1911, is eerder het product van Nieuw-Zeeland dan van Australië, en in bepaalde opzichten ook een product van zijn studie in Duitsland.

Charles Edward Horsley (1822-1876) – Strijkkwartet nr.1 (1862)

1. Un poco ad libitum, 2. Adagio e Mesto, 3. Allegretto tranquillo, 4. Finale. Allegro molto con brio

Uitvoerenden: Australian String Quartet

         CD: ASQ

Alfred Hill (1869-1960) – Strijkkwartet nr.1, in Bes-gr.t., ‘Maori’ (1911)

1. Moderato – Allegro, 2. Waiata, 3. Tangi (Lament), 4. Finale

Uitvoerenden: Dominion String Quartet

CD: Naxos

Tot slot klinken drie van de vier delen horen van het Derde strijkkwartet, opus 106, uit 1979 van Lex van Delden, met de ondertitel ‘Willink-vierluik’, een compositie die speciaal op verzoek van de koffiemakelaar Fopke Fopma geschreven is voor de opening van een overzichtstentoonstelling van het werk van Carel Willink in het Stedelijk Museum in 1980.

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.3, opus 30 ‘Fantasia tropica’ (1949)

3. Il giorno , 4. La sera (sempre attacca)

Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.4, opus 50a (1956)

1. Quasi improvisando – Allegro marcato, 2. Andante cantabile, 3. Presto leggero

Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Henk Badings (1907-1987) – Strijkkwartet nr.4 (1966)

1. Lento, 2. Allegro, 3. Adagio, 4. Vivace

Uitvoerenden: Utrechts Studenten Kwartet

Opname privé

Lex van Delden (1919-1988) – Strijkkwartet nr.3 ‘Willink-vierluik’, opus 106 (1979)

1. Miereneters – Senza rigore, 2. De onnodige getuige – Furioso, 4. De eeuwige schreeuw – Violento

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

De voormalige Hongaar Geza Frid was als joodse vluchteling al in 1927 in Nederland aangekomen. In Hongarije het befaamde Hongaars Strijkkwartet zijn Eerste kwartet al in 1927 uitgevoerd. Zijn Tweede strijkkwartet werd in 1939 voltooid en bestaat uit zes fuga-delen. Het Derde strijkkwartet, opus 30 van Geza Frid uit 1949, is een verrassende ‘Fantasia tropica’ met verwijzingen naar het toenmalige Nederlands Indië.

Daniel Belinfante (1893-1945) – Strijkkwartet nr.1 (1931)

1. Zeer rustig – moderato, 2. Wéénsche walzen tempo, 3. Allegro (quasi scherzo) – très moderato

Uitvoerenden: Damsco Quartet

CD: Donemus Composers’ Voice

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.2, opus 21 ‘Fuga’s’ (1939)

1. Andante, 2. Andantino, 3. Allegretto, 4. Allegro, 5. Intermezzo, 6. Finale

            Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Geza Frid (1904-1989) – Strijkkwartet nr.3, opus 30 ‘Fantasia tropica’ (1949)

1. La sera, 2. La notte

Uitvoerenden: Amaryllis Quartett

CD: Coviello Classics

Ton de Leeuw (1926-1996) – Strijkkwartet nr.1 (1957/8)

1. Moderato, 2. Andante, 3. Tranquilo, 4. Con moto, 5. Molto lento, 6. Molto tranquillo

Gaudeamus Quartet

Opname: Omega

Matthijs Vermeulen (1888-1967) – Strijkkwartet (1960/61)

1. Tranquillo-Allegro appassionato, 2. Andante, 3. Molto animato

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

CD: Etcetera

Ton de Leeuw (1926-1996) – Strijkkwartet nr.2 (1964)

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

Opname: Composers’ Voice

Robert de Roos (1907-1976) – Strijkkwartet nr.7 (1971) ‘Quartettino’

1. Andante

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Lex van Delden (1919-1988) – Strijkkwartet nr.2, opus 86 (1965)

1. Preludio – Allegro – Postludio, 2. Scherzo. Con moto, 3. Lento-Allegro

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Hendrik Andriessen (1892-1981) – Il pensiero (1961)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Hendrik Andriessen (1892-1981) – L’indifférent (1969)

1. Allegro, 2. Quasi menuetto, 3. Andante con moto

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Louis Andriessen (1939-2021) – …Miserere… (2006/07)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Luctor Ponse (1914-1998) – Strijkkwartet nr.2 (1947)

1. Allegro, 2. Lento-vivace-lento, 3. Allegro molto

Uitvoerenden: DoelenKwartet

CD: Wendingen

Lex van Delden (1919-1988) – Strijkkwartet nr.1, opus 43 (1954)

1. Allegro, 2. Fantasia. Lento, quasi improvisato, 3. Scherzo capriccioso. Allegretto, 4. Finale. Presto

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: MDG

Hendrik Andriessen (1892-1981) – Quartetto in stile antico (1957)

Introductie, molto largo e grave – thema met variaties (allegro leggiero e grazioso – grave e molto marcato – adagio quasi lento – allegro ma non troppo).

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Simeon ten Holt (1923-2012) – Suite voor strijkkwartet (1954/55)

1. 6. Allegretto

Uitvoerenden: Mondriaan Kwartet

Opname: Life Recording Mondriaan Kwartet

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.7 (1950)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.3 (1963)

1. Con grande tenerezza, dolcissimo, 2. Il richiamo dello spirito: dualismo, ambivalenza, conflitto drammatico, 3. L’anima si risveglia, 4. E cade di nuovo nel pathos, ma adesso presentiment della liberazione, con tristeza, 5. Liberazione, catarsi

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.8, ‘Per Elisabetta’ (1964)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.4 (1964)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

In diezelfde decennia zochten de serialisten naar manieren om elke menselijke emotie uit te sluiten en een ver doorgevoerde mathematisch georganiseerde muziek te ontwikkelen. Zo ook Maderna en Berio in het midden van de jaren vijftig. Alles geordend volgens strikte regels. In die experimentele jaren, waarin Olivier Messiaen, Pierre Boulez en Karlheinz Stockhausen veel voorwerk verrichtten, traden direct in hun voetsporen ook de Italianen Bruno Maderna en Luciano Berio naar voren.

Giacinto Scelsi (1905-1988) – Strijkkwartet nr.1 (1944)

1. Quasi Lento, 2. Molto lento, quasi funebre – Pesante, 3. Scherzo, 4. Moderato – Deciso – Dolcissimo

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Stradivarius

Bruno Maderna (1920-1973) – Quartetto in due tempi (1955)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Naïve classique

Luciano Berio (1925-2003) – Quartetto per archi (1956)

Uitvoerenden: Arditti Quartet

CD: Naïve classique

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.4 (1934)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.5, ‘Dei capricci’ (1941)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.6,  L’arca di Noe’ (1947)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Nino Rota (1911-1979) – Strijkkwartet (1948-54)

1. 2. Adagio non troppo

Uitvoerenden: Nuovo Quartetto Italiano

CD: Claves Records

Alfredo Casella (1883-1949) – 5 Pezzi, opus 34 (1920)

1. 1. Preludio, 2. Ninna-Nanna, 3. Valse Ridicule, 4. Notturno, 5. Fox-Trot

Uitvoerenden: Quartetto d’archi di Venezia

CD: Naxos

Alfredo Casella (1883-1949) – Concerto, opus 40 (1923/24)

1. 1. Sinfonia (Allegro brioso e deciso), 2. Siciliana (Andante dolcemente mosso), 3. Minuetto, Recitativo, Aria (Allegretto grazioso e molto moderato), 4. Canzone (Allegro giocoso e vivacissimo)

Uitvoerenden: Quartetto d’archi di Venezia

CD: Naxos

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.1, ‘Rispetti e strambotti’ (1920)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.2,  ‘Stornelli e ballate’ (1923)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Gian Francesco Malipiero (1882-1973) – Strijkkwartet nr.3,  ‘Cantari alle madrigalesca’ (1931)

Uitvoerenden: Quartetto di Venezia

CD: Dynamic

Vagn Holmboe (1909-1996) – Strijkkwartet nr.1, opus 46 (1949)

1. Affettuoso – Animato, 2. Adagio – Andante – Presto – Andante – Adagio, 3. Introduzione. Lento un poco – Molto vivace

Uitvoerenden: Kontra Quartet

CD: DaCapo

Vagn Holmboe (1909-1996) – Strijkkwartet nr.7, opus 86 (1965)

1. Tempo giusto, 2. Allegro commodo, 3. Adagio – Vivace – Calmo – Presto

Uitvoerenden: Kontra Quartet

CD: DaCapo

Hilding Rosenberg (1892-1985) – 3 (van 6) Moments musicaux (1972)

2. Allegro assai, 4. Allegretto, 6. Andantino quasi allegretto

Uitvoerenden: Gotland Quartet

CD: Caprice

]]> full https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_751882/ Sun, 11 Feb 2024 11:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=751882 Met Kurt Atterberg, een generatiegenoot van Hilding Rosenberg, komen we bij een componist die geheel tegen de ontwikkelingen van zijn tijd in, liever achterom keek dan vooruit. Atterberg werkte ook lange tijd in een door en door Duits-romantische tonale stijl. Zijn derde kwartet, opus 39, uit 1937 is in werkelijkheid een omwerking van zijn allereerste kwartet opus 2 uit 1909.

Hilding Rosenberg was een stuk eigentijdser, zoals we in zijn Vierde kwartet uit 1939 kunnen horen. Meer dan Atterberg ook werd juist Rosenberg algemeen als de belangrijkste Zweedse componist van zijn tijd beschouwd.

Kurt Atterberg (1887-1974) – Strijkkwartet nr.3, in D-gr.t., opus 39 (1937)

1. 1. Allegro, 2. Scherzo, 3. Romance. Adagio, 4. Allegro deciso

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: CPO

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr.4 (1939)

1. 1. Allegro assai, 2. Poco lento, 3. Allegretto, 4. Allegretto con brio

Uitvoerenden: The Fresk Quartet

CD: Caprice

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr. 3, opus 28, ‘Quartetto pastorale’ (1926)

1. 2. Tema con variazioni, 3. Allegro vivace

Uitvoerenden: Lysell String Quartet

CD: Caprice

Fartein Valen (1887-1952) – Strijkkwartet nr. 1, opus 10 (1928)

1. 1. Moderato, 2. Adagio, 3. Scherzo, 4. Rondo

Uitvoerenden: Hansakvartetten

CD: 2L (Lindberg Lyd)

Fartein Valen (1887-1952) – Strijkkwartet nr. 2, opus 13 (1931)

1. 1. Fuga. Andante con moto, 2. Tempo di menuetto, grazioso, 3. Finale. Allegro assai

Uitvoerenden: Hansakvartetten

CD: 2L (Lindberg Lyd)

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 4, BVN 215 (1918, r1931) ‘Sommerdage’

1. 1. Andante scherzoso, 2. Scherzoso, 3. Sostenuto – Allegro, scherzoso

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr.1, opus 9 (1920)

1. 1. Allegro energico, 2. Andante molto, 3. Allegro vivace, 4. Andante espressivo – Presto

Uitvoerenden: Kyndel Quartet

CD: Caprice

Hilding Rosenberg (1892-1985) – Strijkkwartet nr. 3, opus 28, ‘Quartetto pastorale’ (1926)

1. 1. Allegro assai

Uitvoerenden: Lysell String Quartet

CD: Caprice

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr.2, BVN 145 (1918)

1. Bortdragender stormskyer (Allegro focoso), 2. Bortkørende tog (Poco moderato – Presto), 3. Skumrende landskab (Andante pastorale), 4. Vandring (Poco lento elegiac – Poco allegro alle marcia risoluto)

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 6, BVN 160 (1919)

Poco tranquillo – Poco vivace – Poco tranquillo – Vivace scherzoso – Poco tranquillo – Andante tranquillo – Bulesco rustico – Semplice non mosso

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Rued Langgaard (1893-1952) – Strijkkwartet nr. 3, BVN 183 (1924)

1. 1. Poco allegro rapinoso, 2. Presto scherzoso artifizioso, 3. Tranquillo – Schernevole – Tranquillo – Mosso Frenetico – Maestoso

Uitvoerenden: Nightingale String Quartet

CD: DaCapo

Het Vierde strijkkwartet van Necil Kazim Akses dateert uit hetzelfde jaar als het onvoltooide van Saygun. Akses ging technisch nog een stap verder en gebruikte hier zelfs toevalstechnieken bij het schrijven ervan. Van recentere datum is het kwartet Divorce van de bekende pianist Fazil Say.

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.3, opus 43 (1966)

2. Lento, 3. Agitato

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.4, opus 78 (1990)

1. Lento, 2. Animato

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Necil Kazim Akses (1908-1999) – Strijkkwartet nr.4 (1990) 

1. Capriccio-Allegro energico, moderato, 2. Moto perpetuo-Vivo, 3. Elegia-Mesto, 4. Ritorno-Vivace

Uitvoerenden: Yücelen String Quartet

CD: Hungaroton

Fazil Say (1970-) – Strijkkwartet ‘Divorce, opus 29 (2010)

2. Andante

Uitvoerenden: Goldmund Quartet

CD: Berlin Classics

Ekrem Zeki Ün schreef twee strijkkwartetten en daarnaast een handvol korte werken gebaseerd op Turkse dansen en melodieën, waaronder Oynak Hava (letterlijk: speels weer).

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.2, opus 35 (1958)

1. Cupo (= somber), 2. Moderato, 3. Animato, 4. Grave

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ekrem Zeki Ün (1910-1987) – Oynak Hava voor strijkkwartet (1964)

Uitvoerenden: Ergun Tekinson, Fatih Evcil, Türkay Tekinson, Vartan Arslanoğlu

Opname: Niet gedateerde historische opname van internet

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.3, opus 43 (1967)

1. Grave -Vivo, Agitato

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Het tweede werk op het programma is van Ilhan Usmanbas, die onder meer in Ankara bij Adnan Saygun studeerde en later in de Verenigde Staten bij Luigi Dallapiccola in Tanglewood. Zijn enige strijkkwartet werd in 1947 voor het eerst uitgevoerd en zit vol Turkse dansritmen en volksmelodieën, zoals ook in Sayguns Eerste kwartet.  

Ahmed Adnan Saygun (1907-1991) – Strijkkwartet nr.1, opus 27 (1947)

1. Allegro moderato, 2. Adagio, 3. Allegretto, 4. Grave – Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Ilhan Usmanbas (1921-) – Strijkkwartet (1947)

1. Allegro moderato, 2. Adagio, 3. Presto, 4. Prestissimo

Uitvoerenden: New Music String Quartet

CD: Sony

Het kwartet van Cemal Reşit Rey is grotendeels gebaseerd op een typisch Turkse thematiek die direct in het eerste deel (Allegro) klinkt. Ook in het kwartet van Ulvi Cemal Erkin herkennen we de aanwezigheid van Béla Bartók. Zowel in de melodieën als de dansritmen. Necil Kazim Akses studeerde vooral in Wenen en was aanvankelijk meer gericht op de toonkunst van Hindemith, wiens assistent hij was.

Cemal Resit Rey (1904-1985) – Strijkkwartet (1935)

1. Allegro, 2. Molto allegro, 3. Adagio, 4. Allegro

Uitvoerenden: Nuri Iyicil, Zeynur Erengönül, Ani Inci en Ihsan Kartal)

Privé opname uit 1990 van het internet

Ulvi Cemal Erkin (1906-1972) – Strijkkwartet (1936)

1. Allegro ma non troppo, 2. Allegro scherzando, 3. Andante, 4. Quasi improvisazione

Uitvoerenden: Ankara Quartet

CD: Hungaroton

Necil Kazim Akses (1908-1999) – Strijkkwartet nr.1 (1946)

3. Allegro con fuoco

Uitvoerenden: Yücelen String Quartet

CD: Hungaroton

In zijn Tweede kwartet heeft Ginastera alle folklore achter zich gelaten. Zijn muziek is hier streng gevormd (en deels gebaseerd op een twaalftoonreeks) maar ook overrompelend. Hamerende ritmen, felle dissonanten, solo’s en magische ensembles wisselen elkaar af. In het Derde strijkkwartet worden de strijkers aangevuld door een sopraan, die teksten van Jiménez, Garcia Lorca en Alberti zingt. De klank van deze vaak heftige muziek is even spannend en fel als betoverend en vaak ook droefgeestig.

Alberto Ginastera (1916-1983) – nr.2 opus 26 (1958)

1. Allegro rustico, 2. Adagio angoscioso, 3. Presto magico, 4. Libero e rapsodico, 5. Furioso

Uitvoerenden: Enso String Quartet

CD: Naxos

Alberto Ginastera (1916-1983) – nr.3 opus 40 (1973)

1. Contemplativo, 2. Fantastico, 3. Amoroso, 4. Drammatico, 5. Di nuovo contemplativo

Uitvoerenden: Enso String Quartet mmv Lucy Shelton

CD: Naxos

Hoewel Villa-Lobos zijn Achtste strijkkwartet atonaal noemde, is dat in de kern niet het geval. Het tweede deel van dit werk is quasi improvisatorisch met enkele prachtige choros-passages, terwijl het scherzo en de finale gebaseerd zijn op Braziliaanse dansen. Het Tweede strijkkwartet van de Braziliaan (Mozart) Camargo Guarnieri is bijzonder expressief. Het romantisch-zangerige tweede deel van dit kwartet, Nostalgico, is kenmerkend voor zijn muziek. Guarnieri’s landgenoot en student Osvaldo Lacerda, is in zijn Eerste strijkkwartet niet minder expressief bij het verwerken van Braziliaanse dansritmen en volksmelodieën.

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr.8 (1944)

1. Allegro non troppo, 2. Lento, 3. Scherzo: vivace, 4. Quasi allegro

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Camargo Guarnieri (1907-1992) – Strijkkwartet nr.2 (1944) 

1. Energico, 2.Nostalgico, 3. Alegre,

Uitvoerenden: Quarteto Camargo Guarnieri

CD: YB Music

Osvaldo Lacerda (1927-2011) – Str Qt 1 (1952)

1. Preludio& Fuga, 2. Aria, 3. Dansa

Uitvoerenden: Quarteto Camargo Guarnieri

CD: YB Music

Het kwartet van Villa-Lobos heeft veel weg van een symfonie voor kwartet en staat daardoor ook bekend als ‘concertant kwartet’. Villa-Lobos kon in zijn werk ruim putten uit de vele volksmelodieën en dansen die de vele streken van Brazilië voorhanden waren. Chávez had een dergelijke bron om uit te putten niet tot zijn beschikking en beperkte zich tot Mexicaanse dansritmen. Zijn Derde strijkkwartet is grotendeels ontleend is aan de muziek voor het ballet La hija de Cólquide (De dochter van Colchis).

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr. 7 (1942)

1. Alegro, 2. Andante, 3. Scherzo: Allegro vivace, 4. Allegro Justo

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Carlos Chávez (1899-1978) – Strijkkwartet nr.3 (1944)

1. Allegro, 2. Lento, 3. Allegro

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

]]> https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_742524/ Sun, 26 Nov 2023 11:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=742524 Het tweede programma met Latijns-Amerikaanse kwartetmuziek draait rond  de Braziliaan Heitor Villa-Lobos, de Mexicaan Silvestre Revueltas en de Argentijn Alberto Ginastera.

Wederom is de muziek van Villa-Lobos opvallend traditioneel. Zijn Vijfde strijkkwartet is tevens bekend geworden als het eerste Quarteto popular, met duidelijke kenmerken naar aanleiding van zijn bezoek aan Parijs. De muziek van Revueltas sluit nauw aan bij die van Carlos Chávez, zoals in het beknopte Música de feria, zijn Vierde strijkkwartet.

Ginastera studeerde na de oorlog bij Aaron Copland in de Verenigde Staten en voltooide kort daarop zijn Eerste strijkkwartet, geschreven op het grensgebied tussen de Argentijnse nationale muziek en een late vorm van expressionisme onder invloed van Schönberg en Berg.

Ter afronding klinkt het eerste deel uit Tweede strijkkwartet van Chávez.

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr.5 (1931)

1. Poco andantino – Un poco vivo – Tempo primo – Lento – Allegro vivace – Vivo – Presto, 2. Vivo energico – Lento – Tempo primo – Molto lento, 3. Andantino – Tempo giusto e ben ritmato – Adagio – Andantino, 4. Allegro

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Silvestre Revueltas (1899-1940) – Música de feria, strijkkwartet nr.4 (1932)

1. Allegro, 2 Lento, 3. Allegro giocoso, 4. Allegro tempo I

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Elan Recordings

Alberto Ginastera (1916-1983) – Strijkkwartet nr.1, opus 20 (1948)

1. Allegro violente ed agitato, 2. Vivacissimo, 3. Calmo e poetico, 4. Allegramente rustico

Uitvoerenden: Enso String Quartet

CD: Naxos

Carlos Chávez (1899-1978) – Strijkkwartet nr.2 (1932)

1. Allegro moderato

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

Heitor Villa-Lobos (1887-1959) – Strijkkwartet nr.1 (1915)

1. Cantilena: Andante, 2. Brincadeira: Allegretto scherzando, Canto Lirico: Moderato, 4. Canzoneta: Andantino quasi allegretto, 5. Melancolia: Lento, 6. Saltando como um saci

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Sono Luminus

Carlos Chávez (1899-1978) – Strijkkwartet nr.1 (1921)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Vivo, 4. Sostenuto

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

Manuel Ponce (1882-1948) – Strijkkwartet (1929) Mexico

1. Allegro moderato ma energico, 2. Interludio fugado, 3. Andante con espressione, 4. Vivo

Uitvoerenden: Cuarteto Latinoamericano

CD: Urtext

Het gehele Vijfde kwartet van Schuman is een opvallend ingetogen en intieme compositie, die op een concertprogramma uitstekend zou passen naast een laat kwartet van Beethoven, bijvoorbeeld.

Het Vijfde strijkkwartet van Elliott Carter, zijn laatste volledige kwartet, is qua karakter totaal anders. Het is niet minder complex dan zijn eerdere werken en bestaat uit twaalf korte delen, die opgebouwd zijn uit een vaste voorraad van toonhoogten en ritmen, die Carter zelf omschreef als ‘karakters’, die hij gelijk een regisseur inzet. Het losse Fragment nr.2 dient hier als epiloog.

William Schuman (1910-1992) – Strijkkwartet nr.5 (1987)

1. Introduction (Larghissimo), 2. Variations, 3. Epilogue (Tranquillo)

Uitvoerenden: Lydian String Quartet

CD: harmonia mundi

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.5 (1995)

1. Introduction, 2. Giocoso, 3. Interlude I, 4. Lento espressivo, 5. Interlude II, 6. Presto scorrevole, 7. Interlude III, 8. Allegro energico, 9. Interlude IV, 10. Adagio sereno, 11. Interlude V, 12. Capriccioso

Juilliard String Quartet

SONY Classical

Elliott Carter (1908-2012) – Fragment nr.2 (1999)

            Uitvoerenden: Arditti Quartet

            CD: Mode Records

In het Derde strijkkwartet is het niet de tonaliteit die in een atonaal werk wordt toegelaten, zoals bij Crumb, maar omgekeerd, een tonaal werk met tal van atonale momenten. Het resultaat is een groots romantisch kwartet zoals de late kwartetten van Beethoven (zijn grote voorbeeld hier), gelardeerd met flarden die aan Bartók doen denken, en felle dissonante passages.

Ter aanvulling een deel uit het Zesde strijkkwartet van Lejaren Hiller.

George Rochberg (1918-2005) – Strijkkwartet nr.3 (1972)

Part A: Introducione, Fantasia and March. Part B: Variations, Part C: March and Finale: Scherzos and Serenades

Concord String Quartet

New World Records

Lejaren Hiller (1924-1994) – Strijkkwartet nr..6 (1972)

1. Arrabiato

Uitvoerenden: Concord String Quartet

CD: New World CRI

Vandaag beluisteren we kwartetten van drie voormannen, George Crumb, Elliott Carter en de minder bekende Ben Johnston. Crumb combineerde zijn muzikale inventiviteit bovendien met de meest prachtig vormgegeven partituren, zoals in Black Angels, dertien beelden gebaseerd op teksten van Garcia Lorca, die hij aanwendt als aanklacht tegen de Vietnam-oorlog.

Het Derde strijkkwartet van Elliott Carter is in alle opzichten veelgelaagd en opgebouwd uit tal van duo’s die over elkaar en door elkaar heen gelegd zijn. Ben Johnston was vooral gefascineerd door microtonale constructies, ditmaal echter op basis van een bekende hymne, Amazing Grace.

George Crumb (1929-2022) – Black Angels, 1970

1. Departure, 2. Absence, 3. Return

Uitvoerenden: Kronos Quartet

CD: Nonesuch

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.3 (1971)

Duo II – Maestoso (giusto sempre) – Pause – Grazioso – Giusto, meccanico;

Duo I: Furioso (quasi rubato sempre) – Leggerissimo – Andante espressivo – Pause   Giusto, meccanico – Scorrevole;

Duo II: Gazioso – Maestoso – Pause;

Duo I: Giocoso – Andante espressivo;

Duo II: Largo tranquillo – Appassionato – Largo tranquillo;

Duo I: Andante espressivo – Pause – Legerissimo – Giocoso – Furioso;

Duo II: Scorrevole – Appassionato – Coda;

Duo I: Furioso – Andante espressivo – Furioso – Coda.

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr. 4 ‘Amazing Grace’ (1973)

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

Diamond was een traditionalist in de trant van Walter Piston en William Schuman. Glass was in zijn eerste kwartet nog zoekende naar een eigen stem, maar keek evenals John Cage naar het verre oosten, hier naar de Indiase muziek Indiase voor sitar. Johnston zette de weg van de microtonaliteit voort, maar ditmaal op basis van een bekende melodie ‘Amazing Grace’. Moore was mede-oprichter van de Society of Black Composers in New York. Haar lyrische en mooi geconstrueerde muziek is pas sedert enkele decennia herontdekt.

David Diamond (1915-2005) – Strijkkwartet nr.9 (1965-68)

Uitvoerenden: Potomac String Quartet

CD: Albany Records

Philip Glass (1937-) – Strijkkwartet nr.1 (1966)

Part I en Part II

         Uitvoerenden: Carducci Quartet

         CD: Naxos

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr. 3 ‘Verging’ (1966)

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

Dorothy Rudd Moore (1940-2022) – Modes for string quartet (1968)

1. Moderato, 2. Adagio, 3. Allegro

Uitvoerenden: Argus Quartet

Opname: The Noguchi Museum

Rochbergs Tweede strijkkwartet uit 1961 sluit in feite aan bij het Tweede strijkkwartet van Schönberg van ruim een halve eeuw eerder: het is eveneens van een sopraan voorzien. De tekst die Rochberg heeft gebruikt is van Rilke, de negende elegie van Duino. En ook Rochbergs muzikale taal is uitermate modern en expressief.

Ben Johnston werd vooral bekend door het gebruik van zogenaamde microtonaliteit. Zo is zijn Tweede strijkkwartet uit 1964 gebaseerd op een toonladder van 53 microtonen. Hoe complex soms ook de techniek in dit werk is, de klank ervan is menigmaal betoverend.

Het bondige Strijkkwartet uit 1965 van Earle Brown speelt zich grotendeels af op de rand van het hoorbare geluid op basis van een grafische partituur ontstaan uit tal van visuele experimenten samengevoegd onder de noemer ‘strijkkwartet’.

George Rochberg (1918-2005) – Strijkkwartet nr.2 (1959-61)

Uitvoerenden: Janice Harsanyi (sopraan), Philadelphia String Quartet

CD: NWCRI

Ben Johnston (1926–2019) – Strijkkwartet nr.2 (1964)

1. Light and Quick: with Grace and Humor, 2. Intimate, spacious, 3. Extremely Minute and Intense; not Fast

Uitvoerenden: Kepler Quartet

CD: New World Records

Earle Brown (1926-2002) – Strijkkwartet (1965)

         Uitvoerenden: LaSalle Quartet

CD: DG

Geheel anders van techniek is het Tweede strijkkwartet van Elliott Carter uit 1959. Ook dit was toentertijd een vernieuwende compositie. Het is voorzien van uitermate ingenieuze polyfone technieken, waarin simultane maar van karakter tegenstrijdige stromen muziek samen optrekken.

Geheel tegengesteld is de muziek in het Vijfde strijkkwartet van Walter Piston uit 1962. Dit werk sluit direct aan bij de grote historische traditie en is dat opzicht een klassiek werk.

Morton Feldman (1926-1987) – Three pieces for string quartet (1956)

Uitvoerenden: Flux Quartet

CD: Mode Records

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.2 (1959)

1. Introduction, 1b. Allegro fantastic 2. Cadenza for viola, 2b. Presto scherzando, 3. Cadenza for cello, 3b. Andante espressivo, 4. Cadenza for violin 1, 4b. Allegro, 5. Conclusion

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Walter Piston (1894-1976) – Strijkkwartet nr.5 (1962)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro

Uitvoerenden: Harlem Quartet

CD: Naxos

]]> full https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_736231/ Sun, 01 Oct 2023 10:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=736231 Het programma van vandaag wordt gekenmerkt door de contrasten tussen het hoogst expressieve Tweede strijkkwartet van Roger Sessions en twee kwartetten van Johan Cage en Alan Hovhaness waarin het blikveld van de componisten juist op het midden- en verre oosten is gericht.

Het werk van Sessions sluit direct aan op het Europese expressionisme van voor de oorlog. Daartegenover zocht Cage in zijn muziek naar stilte, rust en evenwicht. Het Tweede strijkkwartet van Alan Hovhaness is sterk beïnvloed door de oude Indiase cultuur.

Roger Sessions (1896-1985) – Strijkkwartet 2 (1951)

1. Lento, 2. Allegro appassionato, Alla breve, 3. Andante tranquillo, 4. Adagio, 5. Adagio.

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: NorthWest-CRI

John Cage (1912-1992) – String Quartet in four parts (1949/50) 18:15

1. Quietly Flowing Along, 2. Slowly Rocking, 3. Nearly Stationary, 4. Quodlibet

Uitvoerenden: JACK Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Alan Hovhaness (1911-2000) – Strijkkwartet 2 (1950) op.147 (Adanad Suite)

1. Gamelan in Sosi Style, 2. Spirit Murmur, 3. Hymn

Uitvoerenden: Shanghai Quartet

CD: Delos

Mennins Tweede strijkkwartet is een spannend neoklassiek werk, waarvan met name het eerste deel sterk aan het kwartet van de Engelsman Walton doet denken. Het enige strijkkwartet van de jong gestorven Fine is nadrukkelijk expressief dissonant, deels onder invloed van Schönberg die zich voor de oorlog in de VS gevestigd had. Kirchner heeft met zijn Eerste strijkkwartet een mooi energiek maar ook mysterieus en contemplatief werk heeft geschreven.

Peter Mennin (1923-1983) – Strijkkwartet nr. 2 (1951)

1. Allegro ardentamente, 2. Prestissimo, 3. Adagio semplice, 4. Allegro focosamente

Uitvoerenden: Kohon Quartet

CD: VOX BOX

Irving Fine (1914-1962) – Strijkkwartet (1952)

1. Allegro risoluto, 2. Lento

Uitvoerenden: Colorado Quartet

CD: Bridge Records

Leon Kirchner (1919-2009) – Strijkkwartet 1 (1949)

1. Allegro ma non troppo, 2. Adagio, 3. Divertimento, 4. Adagio

Uitvoerenden: Telegraph Quartet

CD: Centaur Records

De latere strijkkwartetten van Bloch vallen op door hun strakke vormen, heldere thematiek en krachtige motoriek. Zij doen enigszins denken aan de kamermuziek van de jongere Hindemith, maar bezitten daarbij een grotere dosis romantische expressiviteit.

Ernest Bloch (1880-1959) – Strijkkwartet nr. 3 (1952)

1. Allegro deciso, 2. Adagio non troppo, 3. Allegro molto, 4. Allegro

Uitvoerenden: Griller Quartet

CD: Decca

Ernest Bloch (1880-1959) – In the Mountains: Dusk (1925)

Uitvoerenden: Galatea Quartet

CD: Sony Classical

Ernest Bloch (1880-1959) – Strijkkwartet nr.4 (1953)

1. Tranquillo – Allegro energico – Tranquillo, 2. Andante, 3. Presto – Moderato – Presto, 4. Calmo – Deciso – Calmo

Uitvoerenden: Griller Quartet

CD: Decca

Walter Pistons Derde strijkkwartet dateert uit 1947 en bestaat uit drie relatief beknopte strak opgebouwde klassieke gevormde delen in de tempo-opeenvolging snel-langzaam-snel.

Het Eerste strijkkwartet van Elliott Carter is in 1951 geschreven, in een tijd dat de muziek van Charles Ives werd herondekt. Carter was gefascineerd door de contrasten in Ives’ muziek, de gelaagdheid ervan ook, waarbij elke laag bovendien een eigen tijdsverloop kent en een eigen karakter heeft.

Walter Piston (1894-1976) – Strijkkwartet nr.3 (1947)

1. Allegro, 2. Lento, 3. Allegro

Uitvoerenden: Harlem Quartet

CD: Naxos

Elliott Carter (1908-2012) – Strijkkwartet nr.1 (1951)

1. Fantasia: Maestoso, 2. Allegro scorrevole, 3. Adagio, 4. Variations

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Het Vierde strijkkwartet van Henry Cowell uit 1936 heeft de titel ‘United’ meegekregen. In dit vijfdelige kwartet spelen transetniciteit en de daaraan verbonden ritmische processen met name uit niet westerse muziektradities een belangrijke rol. Daarmee koos Cowell een weg die ook John Cage zou kiezen, met de blik steeds op het oosten gericht. Het Derde strijkkwartet van Roy Harris vervolgt de weg van het Tweede, ditmaal op basis van vier preludes en vier fuga’s. Het Derde strijkkwartet van William Schuman uit 1939 grijpt eveneens terug dezelfde technieken als Harris deed, namelijk fuga’s en variaties. En dat alles met veel fantasie.

Henry Cowell (1897-1965) – Strijkkwartet nr.4 ‘United Quartet’ (1936)

1. Allegro, 2. Andante con moto, 3. Andante, 4. Allegretto, 5. Tempo di marcia

Uitvoerenden: Beaux Arts String Quartet

CD: NorthWest-CRI

Roy Harris (1898-1979) – Strijkkwartet nr.3 ‘Four preludes and fugues’ (1937)

1. Prelude i, 2. Fugue i, 3. Prelude ii, 4. Fugue ii, 5. Prelude iii, 6. Fugue iii, 7. Prelude iv, 8. Fugue iv

Uitvoerenden: Third Angle New Music Ensemble

CD: eOne Music International Classics

William Schumann (1910-1992) – Strijkkwartet nr.3 (1939)

1. Introduction and fugue, 2. Intermezzo, 3. Rondo variations

Uitvoerenden: Juilliard String Quartet

CD: Sony Classical

Het driedelige Eerste strijkkwartet van Piston, dat in 1933 werd voltooid,  is overwegend zangerig van toon. De harmonische taal is dissonant als die van Bartók, de structuur traditioneel. Het Tweede strijkkwartet van Roy Harris uit hetzelfde jaar is eveneens strak opgezet als ‘Three variations on a theme’, maar tegelijkertijd klinkt deze muziek uitgestrekt golvend als de landbouwgronden in de Midwest.

Barbers enige Strijkkwartet, in b-kl.t. dateert uit 1936. Het tweede deel (Molto adagio) is als zelfstandige compositie wereldberoemd is geworden. Barber componeerde deze partituur in Europa, toen hij na een verblijf in Rome in Oostenrijk op vakantie was. Hij wist van meet af aan dat het langzame deel, zoals hij het noemde, een ‘knock-out’ is. Maar de overige delen vertellen ons meer over het technische vakmanschap van Barber.

Walter Piston (1894-1976) – Strijkkwartet nr.1 (1933)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro vivace

Uitvoerenden: Harlem Quartet

CD: Naxos

Roy Harris (1898-1979) – Strijkkwartet nr.2 ‘Three variations on a theme’ (1933)

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: New World Records

Samuel Barber (1910-1981) – Strijkkwartet nr. 1, opus 11 (1935-36)

1. Molto allegro e appassionato, 2. Molto adagio, 3. Molto allegro (come prima) – Presto

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: DG

Het meest bijzondere werk is het Strijkkwartet ‘1931’ van Ruth Crawford Seeger. Niet eerder had een Amerikaanse componist de twaalftoontechnieken van Schönberg en zijn leerlingen zo vér doorgevoerd. Crawford Seeger liep zelfs vooruit op ontwikkelingen die in Europa pas na de Tweede wereldoorlog onderzocht werden.  Haar strijkkwartet  is een ware meesterproef en fascinerende muziek.

Hoe verschillende is dan de muziek van Virgil Thomson. In zijn Tweede strijkkwartet uit 1931 durfde hij ongegeneerd terug te keren naar een soort aangename salonmuziek zoals toentertijd in de concertzaal niet gebruikelijk was. Een beetje als een Amerikaan die de kunst afkijkt van componisten als Haydn en Mozart , maar dan wel met de eigengereidheid van een naïeve Amerikaan.

Henry Cowell (1897-1965) – Strijkkwartet nr.2 (“Movement”) (1928)

Uitvoerenden: Colorado String Quartet

CD: Mode Records

Ruth Crawford Seeger (1901-1953) – Strijkkwartet ‘1931’

1. Rubato assai, 2. Leggiero, 3. Andante, 4. Allegro possible

Uitvoerenden: Pellegrini Quartet

CD: CPO

Virgil Thomson (1896-1989) – Strijkkwartet nr.2 (1931 rev. 1957)

1. Allegro moderato, 2. Tempo di valzer, 3. Adagio sostenuto, 4. Allegretto

Uitvoerenden: Kohon Quartet

CD: Vox Box

Henry Cowell (1897-1965) – Strijkkwartet nr.3 ‘Mosaic Quartet’ (1935)

Uitvoerenden: Colorado String Quartet

CD: Mode Records

De twee kwartetten van Charles Ives zijn zonder meer baanbrekend. Het Eerste kwartet (1897-1909) met de subtitel ‘From the Salvation Army’ is samengesteld uit bewerkingen van orgelhymnes uit zijn studietijd. De muziek is evenzeer bevestigend als ontregelend. In het korte losse Scherzo ‘Hold your own’ worden zelfs tal van losse deuntjes door elkaar gehusseld. Ook in het Tweede strijkkwartet wordt van alles door elkaar gegooid, of zoals Ives zelf aangaf: “S[trijk]k[wartet] voor 4 mannen – die met elkaar converseren, discussiëren, argumenteren (dus: Politiek), vechten, elkaar de hand schudden, hun mond houden, dan naar de bergwand wandelen om het firmament te aanschouwen”. Cowells eerste kwartet sluit hier goed bij aan.

Charles Ives (1874-1954) – Strijkkwartet nr.1 (1897-1909) ‘From the Salvation Army’

1. Andante con moto, 2. Allegro – Allegro con spirito – Quasi andante, 3. Adagio cantabile – Allegretto – Andante con moto, 4. Allegro marziale – Poco andante con moto

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: DG

Charles Ives (1874-1954) – Scherzo ‘Holding your own’ (1904)

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: DG

Charles Ives (1874-1954) – Strijkkwartet nr.2 (1913-15) [op.58]

1. ‘Discussions’, 2. Arguments, 3. The Call of the Mountains’

Uitvoerenden: Emerson String Quartet

CD: DG

Henry Cowell (1897-1965) – Strijkkwartet nr.1 ‘Pedantic’ (1916)

1. Andante sostenuto, 2. Allegro non troppo, 3. Andante

Uitvoerenden: Colorado String Quartet

CD: Mode Records

Het Derde strijkkwartet van Rubbra is uitermate vocaal van opzet, zoals de componist zelf aangaf: “Song, lyrical song is indeed the motivating force of the work”. En hij citeerde daarbij Thomas van Aquino: “Een lied is de verrukking van de geest die stilstaat bij eeuwige dingen, en uitbarst in de stem.” Het Derde strijkkwartet, opus 94, van Benjamin Britten is de kroon op zijn kamermuziekoeuvre. De inspiratiebron voor dit werk is zijn laatste opera, Death in Venice. Bijzonder is de manier waarop Britten de luisteraar aan het lijntje houdt door een goed herkenbaar gegeven steeds een klein beetje te variëren. Al luisterend wil je steeds weer weten hoe het verder gaat, waar deze zo betoverende muziek toe leidt. Ter aanvulling een deel uit het Derde strijkkwartet uit 1970 van Lennox Berkeley.

Edmund Rubbra (1901-1986) – Strijkkkwartet nr.3 (1963)

1. Largo ma molto flessibile – Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro leggiero

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Benjamin Britten (1913-1976) – Strijkkwartet nr.3, opus 94 (1975)

1. Duets. With moderate movement, 2. Ostinato. Very fast, 3. Solo. Very calm, 4. Burlesque. Fast con fuoco, 5. Recitative and Passacaglia (Le Serenissima) – Slow – Slowly moving.

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Lennox Berkeley (1903-1989) – Strijkkwartet nr.3, opus 76 (1970)

3. Lento

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Met zijn Vijfde strijkkwartet heeft Simpson zonder meer zijn naam als belangrijk componist in dit genre gevestigd. Zijn grote voorbeeld is hier Beethoven en dan vooral diens Rasumowski Kwartetten. De manier waarop het lijnenspel, het contrapunt en de breed uitgesponnen structuren zijn opgezet doen stuk voor stuk aan Beethoven denken, maar de melodieën zelf en de samenklanken zijn door en door eigentijds, zoals we ook eerder al bij Bartók waren tegengekomen. Dat brengt ons bij Maconchy, die juist Bartóks kwartetten als inspiratiebron heeft gebruikt.

Robert Simpson (1921-1997) – Strijkkwartet nr.5 (1974)

1. Allegro molto, 2. Adagio, sempre semplice, 3. Allegretto vivace, 4. Prestissimo

Uitvoerenden: Delmé String Quartet

CD: Hyperion

Elizabeth Maconchy (1907-1994) – Strijkkwartet nr.8 (1967)

1. Lento – Allegro moderato, vigoroso, 2. Scherzo Allegro molto, 3. Lento (Tempo libero senza misura), 4. Allegro

Uitvoerenden: Bingham String Quartet

CD: Treasure Island

Elk van deze kwartetten is – kenmerkend voor veel Britse muziek – vooral zangerig en expressief. Die van Simpson en Rawsthorne zijn bovendien opvallend beknopt. Simpson verkoos de traditie vanuit de negentiende eeuw in structurele zin voort te zetten, maar zijn muziek klinkt bepaald niet ouderwets, hooguit herkenbaar. Volgens een recensent in de Musical Times is Frickers Tweede kwartet even origineel als opvallend. “Dit is een componist die niet hoeft of wil componeren “als” iemand anders. Hij is technisch vaardig, heeft veel te zeggen, en een inherente overtuiging van zijn ideeën die hem in staat stelt ze tegelijk doeltreffend en in zeer individuele bewoordingen voor te stellen.” Rawsthornes muziek in zijn Tweede kwartet is tegelijk harmonisch modern – hij was duidelijk gecharmeerd van Hindemith – en Brits melodieus en welluidend.

Robert Simpson (1921-1997) – Strijkkwartet nr.2 (1953)

    In one movement

Uitvoerenden: Delmé String Quartet

CD: Hyperion

Peter Racine Fricker (1920-1990) – Strijkkwartet nr.2, opus 20 (1953)

1. Inquieto allegro, 2. Molto allegro, 3. Adagio

Uitvoerenden: Villiers Quartet

CD: Naxos

Alan Rawsthorne (1905-1971) – Strijkkwartet nr.2 (1954)

1. Maestoso pesante – Allegretto – Allegro agitato, 2. Allegro appassionato sempre molto rubato, 3. Allegretto, 4. Theme, Three Variations and Coda

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Het Derde strijkkwartet van Michael Tippett werd direct na de oorlog voltooid. En ditmaal zijn opnieuw Beethoven en nu ook Bartók de voornaamste bronnen, hoewel, zoals in alle werken van Tippett, strikt verholen, overgeschilderd. Alsof het werk van deze grote meesters niet meer is dan het canvas voor zijn eigen, zo originele muziek.

John Joubert was een hele generatie jonger dan Tippett en kwam evenals Priaulx Rainier uit Zuid-Afrika. Zijn Eerste strijkkwartet, in As-gr.t., opus 1 ontstond direct na zijn afstuderen en is veel verschuldigd aan het kwartet van Walton. Het is zangerige muziek met in het hart van het kwartet een hoogst persoonlijk Lento.

Michael Tippett (1905-1998) – Derde Strijkkwartet (1946)

1. Grave e sostenuto – Allegro moderato (doppio movimento), 2. Andante, 3. Allegro molto e con brio, 4. Lento, 5. Allegro comodo

Uitvoerenden: Heath Quartet

CD: Wigmore Hall Live

John Joubert (1927-2019) – Strijkkwartet nr.1, in As-gr.t. (1950)

1. Allegro non troppo, 2. Lento, 3. Allegro – Andante tranquillo – Allegro

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: SOMM Recordings

Lennox Berkeley schreef zijn Tweede strijkkwartet, opus 15 aan het begin van de oorlog, toen hij zich op het land bevond, vlak bij de Cotswolds, ten noorden van de stad Bath. De rust daar deed hem goed en de met enthousiasme kon hij aan zijn vriend en vakbroeder Benjamin Britten schrijven dat deze muziek “mijlen beter is dan alles wat ik tot op heden gemaakt heb”.

Evenals Berkeley verkoos ook William Walton vooral tonale muziek te schrijven, die op het eerste gehoor voor een breed publiek ongecompliceerd en herkenbaar is. Zoöok in zijn Strijkkwartet in a-kl.t. dat hij in de winter van 1944 op 1945 grotendeels aan het papier toevertrouwde, maar as in 1947 voltooide. Ondanks zijn geworstel met het medium, klinkt het kwartet van Walton alsof het moeiteloos tot stand is gekomen, en werd een groot succes.

Lennox Berkeley (1903-1989) – Strijkkwartet nr.2, opus 15 (1940)

1. Allegro moderato, 2. Lento, 3. Allegro

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

William Walton (1902-1983) – Strijkkwartet in a-kl.t. (1944-47)

1. Allegro, 2. Presto, 3. Lento, 4. Allegro molto

Uitvoerenden: Doric String Quartet

CD: Chandos

In zijn Tweede strijkkwartet combineert Michael Tippett zijn liefde voor de late Beethoven met die voor de muziek van de Orpheus Brittanicus, Henry Purcell. De fuga van het Andante van het Tweede strijkkwartet is duidelijk een verwijzing naar deze laatste. Het thema is echter door Tippett al in de vroege herfst van 1938 op papier gezet, tijdens de zwarte dagen rond het sluiten van het pijnlijke verdrag van München.

Ook in het Tweede strijkkwartet, in C-gr.t., opus 36 van Benjamin Britten klinkt de wereld van Henry Purcell, die hier vooral aanwezig is in het laatste deel, een omvangrijke, bijzonder ingenieuze chaconne. Hier toont Britten een staaltje van zijn onovertroffen meesterschap. Een jaar later zette hij dat meesterschap opnieuw in, ditmaal met een orkestwerk, de Young Person’s Guide to the Orchestra (variaties over een thema van Purcell), waardoor hij bij een zeer breed publiek bekend werd.

Michael Tippett (1905-1998) – Strijkkwartet nr.2 (1942)

1. Allegro grazioso, 2. Andante, 3. Presto, 4. Allegro appassionato

            Uitvoerenden: Heath Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Benjamin Britten (1913-1976) – Strijkkwartet nr.2, in C-gr.t., opus 36 (1945)

1. 1. Allegro calmo, senza rigore, 2. Vivace, 3. Chacony. Sostenuto

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Met het Eerste strijkkwartet in D-gr.t., opus 25, van Benjamin Britten komen we bij een van de hoogtepunten van de Britse kwartetmuziek. Het werd in 1941 in de Verenigde Staten geschreven. De bijzondere sfeer in dit kwartet deed een Amerikaanse recensent toentertijd opmerken dat het beschouwd moet worden als een ‘In Memoriam for a Lost World’.

Priaulx Rainier (1903-1986) – Strijkkwartet in c-kl.t. (1939)

1. Allegro molto serioso, 2. Vivace leggiero grazioso, 3. Andante tranquillo, 4. Presto spirituoso

Uitvoerenden: Amadeus Quartet

Opname: SWR Classic Archive (historische opname)

Alan Rawsthorne (1905-1971) – Strijkkwartet nr.1 ‘Theme and Variations’ (1939)

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Benjamin Britten (1913-1976) – Strijkkwartet nr.1, D-gr.t., opus 25 (1941)

1. Andante sostenuto – Allegro vivo, 2. Allegretto con slancio, 3. Andante calmo, 4. Molto vivace

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

]]> full https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_715067/ Sun, 23 Apr 2023 10:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=715067 Michael Tippett (1905-1998) – Strijkkwartet nr.1 (1935, rev 1943)

1. Allegro passionnato, 2. Lento cantabile, 3. Allegro assai

Uitvoerenden: Heath Quartet

CD: Wigmore Hall Live

Lennox Berkeley (1903-1989) – Strijkkwartet nr.1, opus 6 (1935)

1. Allegro – Moderato, 2. Andante non troppo – Lento, 3. Scherzo: Vivace, 4. Theme and 6 variations: Moderato

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Elizabeth Maconchy (1907-1994) – Strijkkwartet nr.3 (1938)

            Lento-Presto-Andante-Presto-Poco Largamente

Uitvoerenden: Hanson String Quartet

CD: Unicorne / Treasure Island Records

Tussen 1930 en 1975 waren Benjamin Britten en Michael Tippett ontegenzeggelijk twee van de belangrijkste componisten van hun generatie, met William Walton als ‘Dritte im Bund’. Wanneer we de drie Eerste strijkkwartetten van Tippett (1935, rev.1943), Britten (1941) en Walton (1946) naast elkaar leggen, dan is het direct duidelijk dat de traditie bij elk van hen een belangrijke rol speelt. Walton bleef vasthouden aan de traditionele vormen en klanken. Britten transformeerde het oude in iets nieuws zonder de kenmerken van de oude muziek te verdoezelen. Tippett schilderde met veel durf over het oude heen.

Vandaag luisteren we naar het Eerste kwartet van Tippett in combinatie met het Eerste van Lennox Berkeley en het Derde van Elizabeth Maconchy. Tippett refereert aan de late Beethoven, Berkeley verkoos in deze jaren een wat meer romantisch-klassieke stijl, met een lichte Franse toets en een ‘snufje’ Bartók. Maconchy schreef haar Derde strijkkwartet voor het befaamde Nieuw Hongaars Strijkkwartet, maar de klank van haar werk is uitermate zangerig en verhalend, typisch Brits.

1. Comodo et amabile, 2. Poem

Uitvoerenden: Julstrom String Quartet

CD: Centaur Records

Imogen Holst (1907-1984) – Phantasy Quartet (1928)

Uitvoerenden: David Worswick, Oliver Coates, Simon Hewitt Jones, Tom Hankey

CD: NMC Recordings

Benjamin Britten (1913-1976) – Quartettino (1930)

1. Andante, 2. Poco adagio ma con moto, 3. Allegro molto vivace

Uitvoerenden: Maggini Quartet

CD: Naxos

Benjamin Britten (1913-1976) – Three Divertimenti (1936)

1. March, 2. Waltz, 3. Burlesque

Uitvoerenden: Brodsky Quartet

CD: Challenge Records

Tot in de jaren dertig bestonden er in de Britse muziek twee stromingen, die haaks op elkaar stonden. Enerzijds die van de oude garde (niet altijd in leeftijd, maar wel wat hun muzikale smaak betreft), die de pastorale toon en die van de ‘phantasies’ verkoos (hetgeen we terugvinden in de muziek van Rebecca Clarke en Imogen Holst) en anderzijds componisten die ondanks het isolationisme van de Britse eilanden, gecharmeerd waren door de muziek van de late Gustav Mahler, de jonge Schönberg en zeer jonge Alban Berg, maar die van Bartok en Hindemith. Daartoe behoorde Benjamin Britten.

De twee losse delen voor strijkkwartet van Clarke zijn pas na haar dood in de archieven ontdekt en worden sedertdien veelal als Two movements for string quartet uitgevoerd. Ook in dit programma. Het Phantasy Quartet van Holst is een jeugdwerk. In feite geldt dat ook voor Brittens Quartettino. Maar het klinkt eigenzinnig, grillig, modern. Zijn drie Divertimenti werden volgens de componist bij de première met gegrinnik en een ijskoude stilte ontvangen.

1. Con moto, ben sostenuto, 2. Molto tranquillo, 3. Impetuasamente, 4. Con spirito, 5. Adagio cantando, 6. Allegro con grazia

Uitvoerenden: Allegri String Quartet

Radio Opname 1988

Bernard van Dieren (1887-1936) – Strijkkwartet nr.6 (1928)

1. Energico, 2. Cantabile, 3. Furioso

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Donemus

In het Britse muziekleven was de in Rotterdam geboren componist Bernard van Dieren een buitenbeentje. Hij emigreerde in 1909 naar Engeland. Vlak voor de oorlog, in 1912, componeerde hij een eendelig atonaal strijkkwartet, dat op geen enkele wijze past in de signatuur van de toenmalige Britse muziek waar hij inmiddels een gerespecteerd onderdeel van was. Ook de daaropvolgende vijf kwartetten zijn uitzonderlijk wat hun textuur, grilligheid en inventiviteit betreft.

Van Dieren was als muziekcorrespondent in 1911 en 1912 in Berlijn geweest, waar hij bevriend raakte met Ferruccio Busoni en Arnold Schönberg, die daar beiden als docenten werkten. Weer terug in Londen werd hij als componist, schrijver en kunstkenner in het algemeen één van de centrale figuren van het Engelse muziekleven. Van Dieren schreef zijn Vijfde strijkkwartet in 1925 aanvankelijk voor een hoogst ongewone bezetting, namelijk viool, altviool, cello en contrabas. In 1931 ontstond de versie voor het standaard strijkkwartet. Het Zesde strijkkwartet ontstond in 1927.  

1. Allegro non troppo, 2. Scherzando, molto vivace e leggiero, 3. Rondo

Uitvoerenden: Nieuw Amsterdams Peil

Live opname Leo Smit Foundation

Rosy Wertheim (1888-1949) – Quatuor à cordes (1932)

1. Allegro con moto, 2. Intermezzo, 3. Allegro energico

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

CD: Futureclassics

Robert de Roos (1907-1976) – Strijkkwartet nr.2 (1942) 

1. Adagio-Allegro-Adagio, 2. Allegro molto-Adagio-Presto

Uitvoerenden: Gaudeamus Quartet

CD: Donemus

Marius Flothuis (1914-2001) – Strijkkwartet opus 44 (1952)

1. Allegro impetuoso, 2. Lento, 3. Allegro appassionato, 4. Allegretto leggiero, 5. Finale (Poco adagio)

Uitvoerenden: Raphael String Quartet

CD: Olympia Records

Ook Bertus van Lier studeerde bij Willem Pijper. Zijn strijkkwartet ontstond tijdens zijn studiejaren. Rosy Wertheim studeerde in Amsterdam bij Bernard Zweers en Sem Dresden en verhuisde daarna naar Parijs om de kunst af te kijken bij Stravinsky en de leden van de Groupe des Six. Het beknopte zangerige Strijkkwartet uit 1932 werd daar ook voor het eerst uitgevoerd.

Ook Robert de Roos vertrok na zijn studie bij Johan Wagenaar in Utrecht naar Parijs en zette daar zijn studie voort bij Milhaud en Koechlin. Van de acht strijkkwartetten van Robert de Roos zijn de eerste drie oorlogskwartetten. Zo ook het Tweede strijkkwartet uit 1942. Marius Flothuis, was als componist grotendeels autodidact. Zijn vijfdelige Strijkkwartet is uitermate zangerig en romantisch expressief. Het doorzichtige stemmenweefsel verraadt zijn liefde voor Mozart.

1. Allegretto Gracioso, 2. Larghetto, 3. Furioso

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Etcetera

Henk Badings (1907-1987) – Strijkkwartet nr.3 (1944)

1. Allegro, 2. Scherzo, 3. Adagio, 4. Rondo

Uitvoerenden: Dekany Quartet

LP: Alpha

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.5 (1946)

1. Allegretto, 2. Poco adagio

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Oscar van Hemel (1892-1981) – Strijkkwartet nr.4 (1953)

2. Tema con variazioni, 3. Grave, 4. Allegro giocoso

         Uitvoerenden: Nederlands Strijkkwartet

         CD: Donemus

Terwijl Badings en Van Hemel bij Willem Pijper studeerden, was Herman Strategier een leerling van Hendrik Andriessen aan de Kerkmuziekschool in Utrecht. De meeste wereldlijke composities van Strategier vallen onder de noemer ‘musique pour faire plaisir’, zoals zijn Derde strijkkwartet uit 1936.

Het Derde strijkkwartet van Henk Badings is geheel anders van karakter. Het ontstond midden in de oorlog, nadat Badings na Dolle Dinsdag Den Haag was ontvlucht naar Drenthe. Badings’ kwartet wordt gemarkeerd door signalen en gepuncteerde ritmen, die haar een zekere stoerheid verschaffen die mooi contrasteert met de lyrische neventhema’s.

Pijpers onvoltooide Vijfde kwartet ontstond kort na de oorlog, toen de componist al aan een slopende ziekte leed. Tot slot drie delen uit het Derde strijkkwartet van Oscar van Hemel (eveneens een leerling van Pijper). Let vooral op het prachtige thema met variaties en het daaropvolgende Grave.

3. Adagio

Uitvoerenden: Ebony Quartet

CD: Donemus

Iet Stants (1903-1968) – Strijkkwartet nr.2 (1922) (nr.1 dateert van 1920)

1. Andante quasi allegretto, 2. Leggiero, 3. Adagio, 4. Allegretto giocoso

Uitvoerenden: Dufy Quartet

CD: BFO/Donemus

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.3 (1923) 11:30

1. Lento, 2. Larghetto espressivo, 3. Molto tranquillo – Poco mosso

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Henriette Bosmans (1895-1952) – Strijkkwartet (1927)

1. Allegro molto moderato, 2. Largo, 3. Allegro molto

Uitvoerenden: Belifante Quartet

CD: Belifante Quartet

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.4 (1928)

1. Andante molto moderato – un poco meno tranquillo, 2. Allegro assai, 3. Allegro tranquillo, 4. Allegro

Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

In hetzelfde jaar 1922, waarin de twee delen van Van Gilse zijn ontstaan, componeerde de amper 18-jarige Let Stants haar Tweede strijkkwartet, min of meer onder de hoede van haar leraar, Willem Pijper. In 1923 kwam Willem Pijper met zijn Derde strijkkwartet. Zowel Pijper als zijn leerling hielden van een zuidelijke gloed in hun kwartetten. Hetzelfde geldt voor het beknopte Strijkkwartet van Henriette Bosmans, die eveneens bij Willem Pijper studeerde. Het Vierde strijkkwartet van haar leermeester is hoorbaar laconieker dan dat van de leerling.

1. Allegro appassionato, 2. Lento, ma non troppo, 3. Presto, 4. Commodo, ma burlesco, 5. Grazioso

Uitvoerenden: Raphael Quartet

CD: BFO

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr.1 (1914)

1. Allegro moderato, 2. Scherzo, 3. Largo, 4. Poco agitato

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Willem Pijper (1894-1947) – Strijkkwartet nr. 2 (1920)

1. Molto moderato, 2. Adagio

         Uitvoerenden: Schönberg Quartet

         CD: Olympia

Jan van Gilse (1881-1944) – Strijkkwartet (1922) onvoltooid

3. Scherzo

Uitvoerenden: Ebony Quartet

De Siciliaanse Serenade uit 1908 van Jan Brandts Buys sluit nauw aan bij de kwartetmuziek van Brahms en Grieg. Brandts Buys studeerde in Frankfurt en Wenen en ontwikkelde zich in de Duitse landen al snel tot componist van zeer succesvolle luchtige opera’s. Het Eerste strijkkwartet van Willem Pijper ontstond in 1914, kort na het uitbreken van de oorlog. Pijpers Tweede strijkkwartet dateert van 1920. Debussy, Stravinsky en Milhaud hebben de toon gezet, en beknoptheid is het devies.

De botsing begin jaren twintig in Utrecht tussen de Frans georiënteerde Willem Pijper als recensent van de meer op Duitsland gerichte dirigent Jan van Gilse heeft deze laatste zozeer aangegrepen dat hij nauwelijks meer tot componeren kwam, afgezien van wat liederen en twee delen voor strijkkwartet. Deze week een, volgende week het andere.

1. Allegretto, 2. Andante, 3. Allegretto

Uitvoerenden: Lysenko String Quartet

CD: Etcetera

Alfred Schnittke (1934-1998) – Derde strijkkwartet (1983)

1. Andante, 2. Agitato, 3. Pesante

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Matangi Quartet

Valentin Silvestrov (1937-) – Strijkkwartet nr.2 (1988)

Uitvoerenden: Lysenko String Quartet

CD: Etcetera

Om te beginnen een echt miniatuurtje, een van de eerste werken van Silvestrov, het Quartetto Piccolo uit 1961. Het lijkt of de componist zijn vroege voorbeeld Anton Webern hier heeft willen overtroeven.

In het Derde strijkkwartet van Alfred Schnittke staat de techniek van de polystilistiek centraal. Met deze term bedoelde Schnittke exact wat we horen, elementen uit allerlei stijlperioden die al dan niet bijna collega-achtig als wel in spannende imitaties bijeengeraapt worden en tot een muzikaal verhaal aaneengesmeed worden. Met direct in het eerste deel een verwijzing naar een Stabat mater van Orlando di Lasso; het werk is immers een opdracht van het Orlando Kwartet.

Tenslotte keren we terug bij de Oekraïense componist Valentin Silvestrov en laat ik diens Tweede strijkkwartet uit 1988 horen. De manier waarop Silvestrov in dit werk met de meest muzikale elementen omgaat is geheel anders dan de werkwijze van Schnittke. Silvestrov gaat helemaal in een enkele stijl op en vervormt deze menigmaal tot een droomlandschap. Zo liet hij de toekomst van de avantgarde achter zich en concentreerde zich sedertdien op het toekomst van het verleden.

1. Sonata, 2. Canon, 3. Cadenza

Uitvoerenden: Kapralova Quartet

CD: ArcoDiva

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet nr.15, in Es-kl.t., opus 144 (1974)

1. Elegy (Adagio), 2. Serenade (Adagio), 3. Intermezzo (Adagio), 4. Nocturne (Adagio), 5. Funeral March (Adagio molto), 6. Epilogue (Adagio)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Alfred Schnittke voltooide zijn Eerste strijkkwartet in 1966. Evenals de meeste van zijn tijdgenoten experimenteert Schnittke hier met atonale, dodecafonische en tonale muzikale technieken door elkaar. Hij is duidelijk op zoek naar een eigen stijl, maar tegelijkertijd zelfverzekerd genoeg, zodat in deze muziek geen twijfel klinkt.

Met zijn Vijftiende strijkkwartet, in es-kl.t., opus 144, sloot Dmitri Sjostakovitsj zijn oeuvre voor dit genre in 1974 af. Het is een elegisch, somber, verstild en onthecht afscheid geworden, opgebouwd uit zes Adagio’s. Het eerste Adagio voorzag Sjostakovitsj met zijn flegmatieke humor van de volgende instructie: “Speel het eerste deel zó dat de vliegen in volle vlucht dood neervallen en het publiek de zaal uit pure verveling verlaat.” Deze muziek vergt niet alleen van de uitvoerenden maar zeker ook van de luisteraar een uiterste aan concentratie. Er gaat dan een hypnotiserende aantrekkingskracht van uit.

1. Allegretto, 2. Adagio, 3. Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Valentin Silvestrov (1937-) – Strijkkwartet nr.1 (1974)

Uitvoerenden: Matangi Quartet

CD: Matangi Quartet

Iets meer dan een jaar na het voltooien van zijn laatste en Vijftiende symfonie kwam Sjostakovitsj opnieuw met een strijkkwartet, het Veertiende, in Fis-gr.t., opus 142. De toon is deels klezmer en dansend, deels melancholiek. In het laatste deel duikt een citaat uit Lady Macbeth van Mtsensk op, dezelfde die Sjostakovitsj ook al in het Achtste strijkkwartet gebruikt had.

Min of meer in dezelfde jaren dat Sjostakovitsj zijn laatste kwartetten schreef, trad in Oekraïne een dertig jaar jongere componist op de voorgrond die een geheel andere esthetiek voorstond: Valentin Silvestrov. Het grootste deel van diens eendelige Eerste strijkkwartet speelt zich op een enkele uitbarsting na af op de grens van het hoorbare (kortom: zet de speakers wat luider!) en in een sfeer van uiterste contemplatie.

            Adagio – Doppio movimento – Tempo primo

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Sofia Goebaidoelina (1931-) – Strijkkwartet nr.1 (1971)

Uitvoerenden: Stamic Quartet

CD: Supraphon

Lucian Prigozhin (1926-1994) – Strijkkwartet 1 (1973)

Uitvoerenden: Taneyev String Quartet

CD: Northern Flowers

Twee jaar na het Twaalfde strijkkwartet voltooide Dmitri Sjostakovitsj zijn Dertiende kwartet, in bes-kl.t., opus 138. Het is als enige van alle kwartetten een eendelig werk in drie segmenten. Het is sombere en heftige muziek. En evenals het vorige kwartet begint ook deze muziek met een twaalftoonreeks. Midden in het kwartet verschijnen na een heftige passage met ‘kloptonen’, dissonante samenklanken en felle pizzicati.

Hoe anders is de muziek in het eendelige Eerste strijkkwartet uit vrijwel dezelfde tijd van de leerling van Sjostakovitsj, Sofia Goebaidoelina. Haar taal is zeker voor Sovjet-begrippen opvallend experimenteel. Er zijn geen melodieën te bespeuren, geen aangename samenklanken. Alle klank komt voort uit de vier om elkaar draaiende naar het lijkt geheel zelfstandig opererende musici.

Bijna in dezelfde tijd kwam de uit Tasjkent afkomstige componist Lucian Prigozhin met zijn Eerste strijkkwartet. Uit de muziek van deze, zijn eendelige compositie, klinkt een eclectische geest. Naast experimenten met klanken en speeltechnieken, horen we afgeleiden van het DSCH-motief en zangerig verstilde momenten.

1. Moderato, 2. Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Dmitri Klebanov (1907-1987) – Strijkkwartet nr.5 (1966)

1. Allegro non troppo, 2. Andante, 3. Vivace

Uitvoerenden: ARC Ensemble

CD: Chandos

Dat uitgerekend het twaalfde kwartet van Sjostakovitsj met een twaalftoonsmelodie begint lijkt geen toeval te zijn. In het Twaalfde kwartet, in Des-gr.t. (opus 133) uit 1968 speelt de cello direct in de eerste maten van het eerste deel (Moderato) een twaalftoonreeks. Door de twaalftoonchromatiek klinkt dit kwartet extra heftig, vol duistere dramatiek. Sjostakovitsj was immers al enige tijd ziek en zou tot zijn dood geregeld en soms ook langdurig gehospitaliseerd worden.

Ondanks de strenge regelgeving van de Sovjetleiders ten aanzien van de juiste manier om muziek te componeren binnen het systeem, durfde ook Dmitri Klebanov het in de jaren zestig aan langzaam zich op het terrein van een meer dissonante muziek te wagen. De vruchten daarvan hebben hun weg gevonden in bijvoorbeeld het Vijfde strijkkwartet uit 1966.

2. Allegretto, 3. Adagio semplice, 4. Allegro leggiero

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet nr.11, in f-kl.t., opus 122 (1966)

1. Introductie (Andantino), 2. Scherzo (Allegretto), 3. Recitative (Adagio), 4. Etude (Allegro), 5. Humoresque (Allegro), 6. Elegy (Adagio), 7. Finale (Moderato)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

German Okunev (1931-1973) – Strijkkwartet nr.2 (1962)

1. Introduction, 2. Scherzo, 3. Andante, 4. Intermezzo, 5. Finale

Uitvoerenden: Taneyev String Quartet

CD: Northern Flowers

Allereerst de overige delen van het Elfde strijkkwartet, in F-gr.t., opus 89 van Miezcyslaw Weinberg. Daarna het Elfde strijkkwartet, in f-kl.t., opus 122, van Sjostakovitsj uit hetzelfde jaar. Inderdaad, beide componisten, Sjostakovitsj en Weinberg, gaan gelijk op, maar het nieuwe werk van Sjostakovitsj is opvallend ingetogen en naar binnen gekeerd.

Dat Weinberg en Sjostakovitsj voorwaar niet de enige componisten in de Sovjet Unie waren die er in deze jaren sombere gedachten op na hielden, blijkt wel uit het vijfdelige Tweede strijkkwartet uit 1962 van de jong gestorven German Okunev.

1. Andante, 2. Allegretto furioso, 3. Adagio, 4. Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Mieczyslaw Weinberg (1919-1996) – Strijkkwartet nr. 10, in a-kl.t., opus 85 (1964/65)

1. Adagio, 2. Allegro, 3. Adagio, 4. Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Mieczyslaw Weinberg (1919-1996) – Strijkkwartet nr.11, in F-gr.t., opus 89 (1965/66)

1. Allegro assai

   Uitvoerenden: Quatuor Danel

   CD: CPO

Het Tiende strijkkwartet, in As-gr.t., opus 118 van Sjostakovitsj is een stuk grimmiger dan het voorgaande, al werd het in hetzelfde jaar geschreven. Aan een liberaliseringsperiode van zo’n tien jaren was met de komst van Leonid Brezjnev een einde gekomen. Onder de componisten moest het roer omgegooid worden. Veel jongeren duiken in culturele zin onder en doen alle moeite hun werken in het buitenland uitgevoerd te krijgen, want in de Sovjet Unie lijkt die mogelijkheid vrijwel uitgesloten. Het Tiende strijkkwartet, in a-kl.t., opus 85 van Weinberg is diens reactie op dat van Sjostakovitsj. Weinberg volgt dezelfde opzet als zijn vriend had gedaan, maar zijn muziek is dissonanter en nóg grimmiger. Ter aanvulling het eerste deel uit het Elfde strijkkwartet in F-gr.t., opus 89, van Weinberg.

1. Largo, 2. Allegro molto, 3. Allegretto, 4. Largo, 5. Largo

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet nr. 9, in Es-gr.t., opus 117 (1964)

5. Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Sjostakovitsj schreef het befaamde Achtste kwartet in c-kl.t., opus 110, in 1960. Volgens de officiële berichten van toentertijd deed hij dat in amper drie dagen nadat hij de stad Dresden had bezocht die aan het einde van de oorlog door de geallieerden stevig was gebombardeerd en grotendeels verwoest. Zo werd dit kwartet een eerbetoon aan de slachtoffers van het fascisme. Sjostakovitsj heeft echter kort voor zijn dood aan de musicoloog Volkov opgemerkt dat het in werkelijkheid een autobiografisch kwartet is. In deze aflevering van Het strijkkwartet trekken we dat na met tot slot natuurlijk het complete kwartet.

Het Negende strijkkwartet  heeft de componist als een typisch Russisch werk gepresenteerd, en als een ‘kinderwerk over speelgoed en buitenspelen’. In de lange finale van dit kwartet komen alle thema’s nog een keer terug, echter in een razend tempo. Zelfs de paar sombere of ijzige momenten worden weer afgeschud en de muziek eindigt zo optimistisch als Sjostakovitsj dat überhaupt kon zijn, met de kiezen op elkaar…

Het Achtste strijkkwartet, opus 66, uit 1959 van Weinberg duurt amper een kwartier, en het Zevende strijkkwartet, opus 108, uit 1960 van Sjostakovitsj zelfs minder dan dat. Het lijkt wel alsof beide componisten daarmee even terugschakelden na de twee vorige kwartetten. Weinbergs achtste was lange tijd het enige van zijn kwartetten dat in het westen bekend was. Met zijn Zevende kwartet componeerde Sjostakovitsj een beknopt in memoriam voor zijn in 1954 overleden echtgenote Nina.

Het Negende Strijkkwartet, in b-kl.t., opus 58 voltooide Shebalin in 1963 kort voor zijn vroegtijdige dood. Shebalin was al langere tijd ernstig ziek en was gedeeltelijk verlamd. Maar dit werk moest en zou nog geschreven worden. Wellicht als afscheid. Terwijl de expressiviteit van Shebalins muziek goed aansluit bij die van Sjostakovitsj en Weinberg, was Kabalevski uit een ander hout gesneden. Hij schreef liever opgeruimde en aangename werken voor een breed publiek.

Mieczyslaw Weinberg (1919-1996) – Strijkkwartet nr.8, in C-gr.t., opus 66 (1959)

1. Adagio, 2. Allegretto, 3. Doppio piu lento

Uitvoerenden: Arcadia Quartet

CD: Chandos

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet Nr.7, in fis-kl.t., opus 108 (1960)

1. Allegretto, 2. Lento, 3. Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Vissarion Shebalin (1902-1963) – Strijkkwartet nr.9, in b-kl.t., opus 58 (1963)

1. Largo – Allegro, 2. Andante, 3. Allegro molto

         Uitvoerenden: Borodin Quartet

CD: Melodiya

Dmitri Kabalevski (1904-1987) – Strijkkwartet nr.2, in g-kl.t., opus 44 (1945)

3. Scherzando leggiero

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

CD: CPO

1. Allegretto, 2. Moderato con moto, 3. Lento, 4. Lento-Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Mieczyslaw Weinberg (1919-1996) – Strijkkwartet nr.7, in C-gr.t., opus 59 (1957)

1. Adagio, 2. Allegretto, 3. Adagio – Allegro – Adagio

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Sjostakovitsj en Weinberg bezochten elkaar geregeld, al dan niet vergezeld van hun echtgenotes, en speelden dan vierhandig piano. Zij stimuleerden elkaar over en weer, speelden zelfs op bepaalde momenten wedstrijdjes wie het eerste zijn volgende kwartet voltooid zou hebben. Zo kwam Sjostakovitsj in 1956 met zijn Zesde strijkkwartet, in G-gr.t., opus 101, en reageerde Weinberg, kort daarop, met zijn Zevende strijkkwartet, in C-gr.t., opus 59. In het zesde kwartet van Sjostakovitsj lijkt Haydn een mogelijk voorbeeld te zijn, evenals voor zijn allereerste kwartet. Met zijn dramatische zevende kwartet pakte Weinberg na negen jaar de draad weer op, wellicht daartoe aangezet door zijn vriend. Het werk werd direct herkend als een meesterwerk.

1. Allegro semplice, 2. Presto agitato, 3. Allegro con fuoco, 4. Adagio, 5. Moderato commodo, 6. Andante maestoso

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet nr.4, in D-gr.t., opus 83 (1949)

1. Allegretto, 2. Andantino, 3. Allegretto, 4, Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

Na de oorlog zijn Sjostakovitsj en Weinberg dikke vrienden geworden. Maar  beiden moesten zich ook gedeisd houden, beducht als ze waren voor kritiek van de staat op hun werk. Het omvangrijke Zesde strijkkwartet in e-kl.t., opus 35, van Weinberg bleef dan ook lange tijd verborgen en beleefde zijn eerste uitvoering pas in 2007. Enkele jaren later, in 1949, voltooide Sjostakovitsj zijn Vierde strijkkwartet in D-gr.t., opus 83. Ook dit werk bleef lange tijd in portefeuille, tot na de dood van Stalin.

1. Melodie. Andante sostenuto, 2. Humoreske. Andantino, 3. Scherzo. Allegro molto, 4. Improvisation. Lento, 5. Serenade. Moderato con moto

Uitvoerenden: Arcadia Quartet

CD: Chandos

Nikolaj Mjaskowski (1881-1950) – Strijkkwartet nr.12, in G-gr.t., opus 77 (1947)

1. Andante. Allegro moderato, 2. Allegro fantastico, 3. Andante con espressione, 4. Allegro non troppo

Uitvoerenden: Taneyev String Quartet

CD: Northern Flowers

Het Vijfde strijkkwartet, opus 27, van Weinberg uit 1945 is het eerste waarin hij oprecht boos lijkt te zijn en dan vooral daar waar je het niet zou verwachten, in de Humoreske en de Serenade. We horen hier woede met de kiezen op elkaar. Mjaskowski droeg zijn Twaalfde strijkkwartet, in G-gr.t. opus 77 op aan zijn student Kabalevsky. Het werk begint verrassend broeiend en somber maar licht direct op wanneer het hoofddeel inzet. Het is echte kwartetmuziek, die ook bij ons een podium verdient.

1. Allegro sostenuto, 2. Adagio, 3. Allegro – Andante molto

Uitvoerenden: Pavel Haas Quartet

CD: Supraphon

Vissarion Shebalin (1902-1963) – Strijkkwartet nr.5, in F-gr.t., opus 33 ‘Slavische’ (1942)

1. Moderato – Allegro energico, 2. Andante, 3. Allegretto graciozo, 4. Andante, 5. Allegro energico

Uitvoerenden: Borodin Quartet

CD: Melodiya

Nikolaj Mjaskowski (1881-1950) – Strijkkwartet nr.6, in g-kl.t., opus 49 (1939/40)

4. Allegro energico e con fuoco

Uitvoerenden: Taneyev String Quartet

CD: Northern Flowers

Tijdens de oorlogsjaren deed de Sovjet-overheid er alles aan om de componisten in de luwte te houden. Zij moesten immers het moreel van de soldaten en van de burgerbevolking hoog houden met hun heldhaftige muziek. Zo werden tal van componisten ver van het front geplaatst, vooral in het zuidoosten van de Sovjet-Unie. Zo werd Sergej Prokofjev geëvacueerd naar de stad Nalchik in Kabardië-Balkarië (het noordelijk deel van Kaukasus, grenzend aan Georgië), waar hij zijn Tweede strijkkwartet, in F-gr.t., opus 92 componeerde met tal van volksmelodieën uit deze regio.

Het vijfdelige Vijfde strijkkwartet in F-gr.t. van Shebalin staat bekend als het Slavische kwartet. Hij schreef het in 1942, het jaar dat hij directeur werd van het Conservatorium van Moskou. Het is, passend bij een tijd van oorlog, in hoge mate ‘nationaal’ van karakter, met verwijzingen naar de muziek van Tsjaikovski.

1. Presto attacca, 2. Andante sostenuto attacca, 3. Allegretto

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: CPO

Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975) – Strijkkwartet Nr.2, in A-gr.t., opus 68 (1944)

1. Ouverture (moderato con moto), 2. Recitative en Romance (Adagio), 3. Wals (Allegro), 4. Thema en variaties (Adagio)

Uitvoerenden: Quatuor Danel

CD: Alpha Classics

In het eerste jaar van de oorlog componeerde Moisei Vaynberg, die zich op zijn Russisch, Mieczyslaw Weinberg is gaan noemen, zijn Derde strijkkwartet, opus 14. Hij kende inmiddels al veel muziek van Sjostakovitsj, maar had de man zelf nog niet ontmoet. Dat vond plaats in oktober 1943. Vanaf dat moment spelen beiden elkaar geregeld hun composities voor, discussiëren over van alles en nog wat, drinken er een goed glas op en vieren een vriendschap die tot de dood van Sjostakovitsj in 1975 zou duren. Het resultaat van die vriendschap is in het Vierde strijkkwartet, in A-gr.t., opus 68, te horen. Niet in de laatste plaats in de finale ervan, met een joods thema dat ontleend is aan het Tweede pianotrio, en lijkt op een klezmermelodie.

1. Moderato, 2. Moderato, 3. Allegro molto, 4. Allegro

Uitvoerenden: Quatuor Danel

Nikolaj Mjaskowski (1881-1950) – Strijkkwartet nr.5, in e-kl.t., opus 47 (1938/39)

1. Allegro tranquillo, 2. Molto vivo, sussurando, 3. Andante semplice, 4. Allegro molto e con brio

Uitvoerenden: Taneyev String Quartet

Arthur Lourié (1892-1966) – Suite voor strijkkwartet (1924) (Derde Kwartet)

3. Hymne, 4. Marche funèbre

Uitvoerenden: Leipziger Streichquartett

Sjostakovitsj noemde zijn Eerste strijkkwartet, in C-gr.t., opus 49, uit 1938, ‘lenteachtig’. Het heeft veel weg van een moderne Haydn, met eenvoudige melodieën, maar ook een geheel eigen signatuur: soms mistroostig, enigszins onthecht, ja schielijk en hier en daar gemaakt vrolijk.

De voormalige avantgardist Nikolaj Myaskowski kon met zijn Vijfde strijkkwartet, in e-kl.t., opus 47 niet ontkomen aan de druk van de partij en de eisen die deze aan de componisten stelde. Het resultaat is een mooi en bescheiden kwartet. Alles is hier even zangerig en expressief. Niets is te merken van de ijzige kou bij hem thuis (hij schreef het speelse scherzo op 26 december 1938 in de ijzige kou) noch in politieke zin.

In de jaren twintig was Lourié al in Frankrijk gearriveerd en schreef geheel naar de smaak van die tijd een neobarok Derde strijkkwartet. Het lijkt erop dat Stravinsky over de rug van Lourié meekeek toen hij zijn Suite (want dat is de officiële titel) componeerde.

1. Moderato

Uitvoerenden: Leipziger Streichquartett

Alexander Tcherepnin (1899-1977) – Strijkkwartet nr.2, opus 40 (1926)

1. Moderato, 2. Larghetto, 3. Allegro moderato

Uitvoerenden: Groupe Instrumental de Paris

Dmitri Kabalevski (1904-1987) – Strijkkwartet nr.1, in a-kl.t., opus 8 (1928)

1. Andante – Allegro moderato, 2. Vivace, 3. Andantino, 4. Allegro assai

Uitvoerenden: Stenhammar Quartet

Voor Nikolaj Roslavets, Alexander Tcherepnin en Dmitri Kabalevski moeten de jaren twintig in de nieuwe Sovjet Unie even enerverend als beangstigend zijn geweest. Tegen het einde van dat decennium werden de touwtjes steeds strakker aangetrokken.

In die jaren werden de regels vastgelegd voor wat uiteindelijk als ‘sociaal realisme’ te boek is komen te staan: de sovjetcomponist moet zijn aandacht bovenal richten op de zegevierende vooruitstrevende doelstellingen van de werkelijkheid, op al wat heldhaftig, helder en mooi is.

Roslavets kon in 1920 echter nog min of meer zijn gang gaan. En dat gold ook voor Alexander Tcherepnin, die inmiddels in Frankrijk zat. Dmitri Kabalevsky was echter uit een ander hout gesneden, en voegde zich met aangename, goed speelbare en toch niet gedateerde muziek.

1. Allegro moderato, 2. Moderato assai, 3. Allegro vivo, 4. Lento, ma non troppo – Vivo

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

Sergej Prokofjev (1891-1953) – Strijkkwartet nr.1, in b-kl.t., opus 50 (1930)

1. Allegro, 2. Andante molto – Vivace, 3. Andante

Uitvoerenden: Pavel Haas Quartet

Alexander Gretchaninov hoorde als componist bij de generatie van Alexander Glazoenov. Hij schreef bij voorkeur zangerige, romantische muziek. Zijn Vierde strijkkwartet, in F-gr.t., opus 124, dat hij in 1929 in Frankrijk voltooide, is een mooi voorbeeld van zijn stijl. Ook Prokofjev was naar Frankrijk uitgeweken. Zijn eerste kwartet is een volbloed Russisch werk met verwijzingen naar het ballet De verloren zoon (1929) en het later in Rusland geschreven ballet Romeo en Julia (1936).

1. Très lent, 2. Grave

Uitvoerenden: Utrecht String Quartet

Alexander Mosolov (1900-1973) – Strijkkwartet nr.1, in a-kl.t. opus 24 (1926)

1. Andante non troppo, 2. Adagio, 3. Scherzo, 4. Finale

Uitvoerenden: Novosibirsk Philharmonic Quartet

Al ruim voor de revolutie van 1917 hebben zowel Roslavets als Lourié kwartetten geschreven die duidelijk laten horen dat zij goed op de hoogte waren van de nieuwe toontaal die Arnold Schönberg en de zijnen rond 1910 in Wenen hadden ontwikkeld. Een mooi voorbeeld is Lourié’s Eerste strijkkwartet uit 1915.

Na de Revolutie in 1917 bleef het gevoel bestaan dat men aan de vooravond stond van een geheel nieuwe wereld. Moesten de componisten zich daarbij richten tot de nieuwe mens op zoek naar nieuwe klanken of de arbeidersmassa’s en de gewone burgers, die vooral gehoord wilden worden, dus ook hun muziek wilden horen?

Zo is Mosolovs Eerste kwartet, in a (opus 24) uit 1926 weliswaar modern dissonant, maar doet op momenten ook denken aan zijn meest fameuze werk, de IJzergieterij voor orkest, dat nagenoeg gelijktijdig gecomponeerd werd en een eerbetoon is aan de fabrieksarbeiders.

2. Assez lent – Rêveur, 3. Final (Avec feu)

Uitvoerenden: Quatuor Diotima

CD: Alpha

Joseph-Ermend Bonnal (1880-1944) – Strijkkwartet nr.2 (1934) 

1. Grave juvénile, 2. Gravement, 3. Vif

Uitvoerenden: Debussy Quartet

CD: Arion

Jean Rivier (1896-1987) – Strijkkwartet nr.2 (1940)

1. Moderato e grazioso, 2. Lento, 3. Moderato. Allegro molto

Uitvoerenden: Mandelring Quartet

CD: audite

De overige delen van Durosoirs derde strijkkwartet zijn niet minder origineel dan het eerste van vorige week. Ook Joseph-Ermend Bonnal bleef aan de zijlijn staan, hoewel niet zo extreem als Durosoir. Bonnal’s Tweede is minder uitbundig dan het Eerste kwartet, maar even zo zangerig en uitgesponnen. Hier en daar klinken er herinneringen aan de Baskische volksmuziek in door.

Tenslotte klinkt het Tweede strijkkwartet van Jean Rivier, dat dateert uit 1940, dus uit het eerste oorlogsjaar. De weerslag daarvan is eigenlijk alleen te bespeuren in het groots opgezette langzame deel, dat naast grote eenzaamheid ook verzet en woede uitstraalt. Alles klinkt in deze muziek even weldoordacht en knap geconstrueerd, ja, cartesiaans van opzet, boven alle partijen verheven.

1. Andante molto moderato, 2. Récit et chanson de Provence, 3. Andantino, 4. Allegro assai

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

CD: naïve Classique

Reynaldo Hahn (1874-1947) – Strijkkwartet in F-gr.t. (1939)

1. Animé, 2. Très mouvementé, 3. Posément, très modéré, 4. Très vite

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

CD: naïve Classique

Lucien Durosoir (1878-1955) – Strijkkwartet nr.3 (1934)

1. Ferme et passionné

Uitvoerenden: Quatuor Diotima

CD: Alpha

De in Venezuela geboren Franse componist Reynaldo Hahn was een jaar ouder dan Ravel en studeerde al jong bij Massenet in Parijs. Vlak voor het uitbreken van de oorlog, in 1939, begon Hahn aan de compositie van twee strijkkwartetten, in a-kl.t. en in F-gr.t.. Een jaar later werden zijn werken door de nazi’s vanwege zijn joodse afkomst verboden. Na zijn overlijden in 1947 verdwenen zijn composities vrijwel geheel van het podium. Gelukkig is inmiddels van een terechte revival sprake, zoals bij het beluisteren van de strijkkwartetten duidelijk zal zijn.

Nog minder bekend is de vioolvirtuoos en componist Lucien Durosoir, die na de Eerste wereldoorlog niet meer in staat was op te treden, zich in isolement terugtrok en zich geheel toelegde op het componeren. Zijn muziek, waaronder drie strijkkwarteten, is hoogst origineel en werd pas lang na zijn dood teruggevonden.

1. Modéré, 2. Animé, 3. Très lent, 4. Décidé

        Uitvoerenden: Quatuor Parisii

Darius Milhaud (1892-1974) – Tiende strijkkwartet, opus 218 (1940)

1. Modérément animé, 2. Vif, 3. Lent, 4. Très animé

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

Darius Milhaud (1892-1974) – Elfde strijkkwartet, opus 232 (1942)

1. Modérément animé, 2. Vif et léger, 3. Bien modéré, 4.Animé

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

Darius Milhaud (1892-1974) – Zevende strijkkwartet, opus 87 (1925)

1. Modérément animé

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

Hoezeer Milhaud een regisseur van zijn eigen loopbaan leek te zijn geweest, blijkt wel uit de volgende anekdote. Toen hij in 1920 zijn Vijfde Strijkkwartet had voltooid, vertelde hij aan een journalist dat hij er in totaal achttien wilde componeren, één meer dan Beethoven… In 1951 ontstond het Achttiende kwartet, opus 308, met een citaat uit het allereerste. Het was tevens zijn laatste. Maar hij schreef nog door tot kort voor zijn dood meer dan twintig jaar later en sloot af met opus 443! Elk van de kwartetten heeft een ander karakter, nu eens neoklassiek of nobarok, dan weer door en door mediterranee, nu eens modern en polytonaal en dan weer expressief of dansant.

            1. Vif et souple, 2. Lent et grave, 3. Très animé

Uitvoerenden: Fanny Mendelssohn Quartet

Jean Françaix (1912-1997) – Quatuor (1937)

1. 1. Allegro vivace, 2. Andante, 3. Scherzo. Presto, 4 Allegretto moderato – Sub lento e molto sostenuto

Uitvoerenden: Quatuor Parisii

Jacques Ibert (1890-1962) – Strijkkwartet (1937-42)

1. 1. Allegro risoluto, 2. Andante assai, 3. Presto, 4. Allegro marcato

            Uitvoerenden: Bridge String Quartet

Met het Achtste strijkkwartet van Darius Milhaud uit 1932 komen we weer in de sferen van de Franse mediterrané. Hij schreef deze partituur in opdracht van de Amerikaanse mecenas Elizabeth Sprague-Coolidge voor het Brusselse Pro Arte Quartet, met het nadrukkelijke verzoek niet ‘te gemakkelijke’ muziek te schrijven.

Jean Françaix is in bepaalde opzichten van hetzelfde hout gesneden als Milhaud, hoewel hij juist in Le Mans, in het noorden van Frankrijk is geboren. Zijn muziek is altijd opgewekt, geestig en onconventioneel. Het strijkkwartet dateert van voor de oorlog en is heerlijke, ongecompliceerde muziek.

Hetzelfde geldt voor het kwartet van Jacques Ibert, dat deels in Rome, deels in Antibes aan de Côte d’Azur geschreven werd, waar Ibert zich had terug getrokken nadat zijn muziek door het pro-Duitse Vichy regime verboden was. De sfeer van late jaren dertig en de eerste oorlogsjaren is te horen in het mooie uitgesponnen en ingetogen langzame deel.

Uitvoerenden: Gaggini Quartet

Albert Roussel (1867-1937) – Strijkkwartet (1932)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro vivo, 4. Allegro moderato

            Uitvoerenden: Via Nova Quartet

Arthur Honegger (1892-1955) – Derde strijkkwartet (1937)

1. Allegro, 2. Adagio, 3. Allegro

            Uitvoerenden: Ludwig Quartet

Musique orante, opus 61 voor strijkkwartet is een laat werk van Charles Tournemire, een van de belangrijkste componisten van orgelmuziek in de eerste decennia van de 20^e eeuw. Deze overwegend contemplatieve muziek werd in 1933 voltooid en pas in 1970 uitgegeven.

Ook het strijkkwartet van Albert Roussel behoort tot zijn late werken. Het is een meesterwerk, krachtig in het eerste deel, contemplatief in het tweede, speels in het korte scherzo en streng in de finale fuga.

Arthur Honegger vond zelf zijn beknopte Derde strijkkwartet het beste werk van de drie. Hij schreef het in 1937 in opdracht van de Amerikaanse mecenas Elizabeth Sprague-Coolidge.

]]> full 1:00:00 https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_674210/ Sun, 31 Jul 2022 10:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=674210 Joseph-Ermend Bonnal (1880-1944) – Strijkkwartet nr.1 (1927)

1. Vif, 2. Assez vif, âpre et sarcastique, 3. Grave et expressif, 4. Très animé

Uitvoerenden: Debussy Quartet

CD: Arion

Jean Rivier (1896-1987) – Strijkkwartet nr.1  (1924)

1. Andantino quasi allegretto, 2. Assez vif et très rythmé, 3. Andante espressivo, 4. Allegro molto e giocoso

Uitvoerenden: Mandelring Quartet

CD: audite

De organist Joseph-Ermend Bonnal studeerde in Parijs bij Fauré en als organist bij Guilmant en Tournemire, en werd in 1920 aangesteld tot titulaire van de St André en directeur van het conservatorium van Bayonne in zuidwest Frankrijk. Daar schreef hij in 1927 zijn gloedvolle eerste strijkkwartet. We horen hierin diezelfde Franse zangerige en dansante toon met hints van volksmuziek die we ook van Ravel kennen.

Jean Rivier behaalde zijn eerste publieke succes met het Eerste strijkkwartet van 1924. De toon hiervan is niet minder Ravelliaans dan die van Bonnals eerste kwartet, maar doet op momenten ook aan het kwartet van die andere Franse grootmeester denken, Claude Debussy.

]]> full 1:00:00 https://www.concertzender.nl/programma/het_strijkkwartet_672962/ Sun, 24 Jul 2022 10:00:00 +0000 https://www.concertzender.nl/?post_type=programma&p=672962 Charles Koechlin (1867-1951) – Tweede strijkkwartet, opus 57 (1915)

1. Adagio, 2. Scherzo. Allegro con fuoco, 3. Quasi adagio,
2. Finale. Allegro moderato

Uitvoerenden: Ardeo Quartet

            CD: Ar Ré-Sé

Germaine Tailleferre (1892-1942) – Eerste strijkkwartet (1917/19)

1. Modéré, 2. Intermède, 3. Vif

            Uitvoerenden: Leipziger Streichquartett

            CD: MDG

Het Tweede strijkkwartet van Charles Koechlin is zijn omvangrijkste. In het jaar van compositie, 1915, bevond Frankrijk zich midden in de eerste wereldoorlog en de Elzas wellicht nog meer dan dat, want een deel van de strijd had met de Elzas te maken. Koechlin moet dat gevoeld hebben en kon slechts op twee manieren reageren, of in grote woede of door nadrukkelijk het licht op te zoeken. Dat laatste paste beter bij zijn karakter, meende Koechlin in zijn autobiografie.

Met het korte strijkkwartet uit 1917/19 van Germaine Tailleferre blijven we in een zelfde sfeer als die van de muziek van Koechlin. Deze muziek is even klassiek en helder gecomponeerd als licht en doorzichtig van toon.

Charles Koechlin (1867-1951) – Eerste strijkkwartet, in D-gr.t., opus 51 (1913)
1. Allegro moderato, 2. Scherzo. Allegro scherzando non troppo–Vivace.
3. Andante quasi adagio, 4. Finale. Allegro con moto.
Uitvoerenden: Ardeo Quartet.
CD: Ar Ré-Sé.

Arthur Honegger (1892-1955) – Eerste strijkkwartet (1917)
1. Appassionato, 2. Adagio, 3. Allegro: Adagio.
Uitvoerenden: Ludwig Quartet.
CD: Timpani.

Igor Stravinsky (1882-1971) – Concertino voor strijkkwartet (1920).
Uitvoerenden: Alban Berg Quartet.
CD: Warner Classics.

Een belangrijke eenling was Charles Koechlin, zoon van een Elzasser industrieel. Veel van zijn kamermuziek tot na de eerste wereldoorlog is vriendelijk en gelijkmoedig. Evenals Koechlin, componeerde ook Honegger drie strijkkwartetten. Maar de toon is een geheel andere dan bij Koechlin. Zo is het Eerste strijkkwartet van Honegger flamboyante en nadrukkelijk expressieve muziek. Daartegenover is het Concertino voor strijkkwartet van Igor Stravinsky een beknopte oefening in de barokke concerttechniek, inclusief cadens voor de eerste viool en zich herhalende speelfiguren.

1. Très lent, 2. Très lent

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii m.m.v. Veronique Dietschy, sopraan

            CD: Näive classique

Darius Milhaud (1892-1974) – Vierde strijkkwartet, opus 46 (1918)

1. Vif, 2. Funèbre, 3. Très animé

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Näive classique

Darius Milhaud (1892-1974) – Vijfde strijkkwartet, opus 64 (1920)

1. Chantant, 2. Vif et léger, 3. Lent, 4, Très animé

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Näive classique

In de oorlogsjaren ontwikkelde Darius Milhaud zich tot een belangrijke en jonge stem van de Franse muziek, enigszins te vergelijken met Paul Hindemith in Duitsland. Het tweedelige Derde strijkkwartet, opus 32, schreef hij ‘in memoriam’ voor zijn op het slagveld gesneuvelde vriend Leo Latil. Evenals Schönberg in zijn Tweede strijkkwartet, heeft Milhaud in het laatste deel een sopraan toegevoegd. In 1917 vertrok Milhaud als ambassadesecretaris van de dichter Paul Claudel naar Brazilië. Daar schreef hij in 1918 in Rio de Janeiro zijn Vierde strijkkwartet, opus 46. Het Vijfde strijkkwartet, opus 64, werd in 1920, eenmaal weer terug in Frankrijk, gecomponeerd.

1. Rythmique, 2. Intime, contenu, 3. Grave, sostenu, 4. Vif, très rythmé

            Uitvoerenden Petersen Quartett

            CD: Capriccio

Igor Stravinsky (1882-1971) – Trois pièces pour quatuor (1914)

            Deel 1 en 2

            Uitvoerenden: Alban Berg Quartet

            CD: Warner Classics

Darius Milhaud (1892-1974) – Tweede strijkkwartet, opus 12 (1915)

1. Modérément animé – Très animé, 2. Très lent, 3. Très vif, 4. Souple et sans hâte – Assez animé et gracieux, 5. Très rythmé

            Uitvoerenden: Quatuor Parisii

            CD: Näive Classique

Al voor de Eerste wereldoorlog gold de Franse muziek als logische Latijnse tegenhanger van de Germaanse Duits-Oostenrijkse muziek, die in centraal Europa de toon zette. Igor Stravinsky kwam naar het westen in het kielzog van Diaghilev en zijn dansgezelschap, en raakte spoedig in de ban van de muziek van Debussy en Ravel. Geheel tegengesteld zijn echter de uitermate bondige, bijna ‘kale’, Drie stukken voor strijkkwartet van 1914. Daarentegen is het Eerste strijkkwartet, opus 5, van Darius Milhaud fris, vrolijk, naïef en vooral nergens zwaarwichtig of ego­centrisch.

In het vijfdelige Tweede strijkkwartet, opus 16, van Darius Milhaud uit 1915 komt een ander aspect van zijn stijl aan de orde, namelijk waarbij twee of meer melo­dische lijnen gelijktijdig klinken en soms nauwelijks iets met elkaar van doen lijken te hebben, zoals in het eerste deel van dit kwartet.

1. Allegro giusto, 2. Andante con variazioni, 3. Allegro (ben ritmato) vivace

Uitvoerenden: New Hellenic Quartet

Nikos Skalkottas (1904-1949) – Strijkkwartet nr.3 (1935)

1. Allegro moderato, 2. Andante, 3. Rondo: Allegro vivace

Uitvoerenden: New Hellenic Quartet

Nikos Skalkottas (1904-1949) – Ten Musical sketches (1940)

1. Sinfonia, 2. Concerto, 3. Passacaglia, 4. Suita, 5. Concertino, 6. Serenata, 7. Ragtime, 8. Notturno, 9. Capriccio, 10. Rondo

Uitvoerenden: New Hellenic Quartet

Een interessante figuur in het muziekleven tussen de twee wereldoorlogen was de Griekse componist Nikos Skalkottas, die o.m. bij Kurt Weill en Arnold Schönberg gestudeerd heeft. Zijn muziek is uitermate expressief, hinkend tussen tonaal en atonaal, zoals het driedelige Eerste strijkkwartet uit 1928. Het Derde strijkkwartet (1935) is duidelijk een weerslag van de leerperiode van Skalkottas bij Schönberg. Elementen van de twaalftoontechniek spelen inmiddels een steeds grotere rol in zijn componeren.

In 1940 componeerde Nikos Skalkottas een suite voor strijkkwartet of strijkorkest onder de titel Tien muzikale schetsen. Om het idee van een schets te benadrukken, beslaat elk deel slechts een enkele pagina muziek! Elk van de delen wijst op klassieke vormen en genres. In de Rondo-finale klinkt als uitzondering een Griekse dans, de Kalamatianos.