Vandaag is dit programma gewijd aan vroege meerstemmigheid in Parijs van het eind van de 12e tot het eind van de 13e eeuw.
In het komende Festival Oude Muziek wordt het eerste concert gegeven door het Huelgas Ensemble onder leiding van Paul Van Nevel. Op het programma staat muziek zoals die werd uitgevoerd in Parijs van het eind van de 12e tot het eind van de 13 eeuw. Daarmee zijn we in de vroegste stadia van de meerstemmigheid. Twee namen duiken daarbij steeds op: Leoninus (of Léonin) en Perotinus (Pérotin). Beide waren actief aan de Notre-Dame in Parijs.
Een theoreticus, bekend als Anonymus 4, schrijft Leoninus de samenstelling van het zogenaamde Magnus liber toe. Dat is niet bewaard gebleven, maar aangenomen wordt dat daarin meerstemmige composities stonden, zoals tweestemmige organa voor de responsoria van de mis en het officium. Perotinus reviseerde en actualiseerde deze verzameling. Terwijl Leoninus zich beperkte tot tweestemmigheid, breidde Perotinus het aantal stemmen uit tot vier. Het is ook te danken aan deze Anonymus 4 dat sommige anoniem overgeleverde composities aan Leoninus of Perotinus kunnen worden toegeschreven. Maar van de meeste vroege meerstemmige werken die rond 1200 in Parijs zijn ontstaan, is de componist onbekend. Een bijzonderheid van dit repertoire is ook dat voor het eerst zowel toonhoogte als ritme werden vastgelegd. Aanwijzingen met betrekking tot de uitvoeringspraktijk zijn ontleend aan vier theoretische geschriften die dateren uit de dertiende eeuw.
Het repertoire van wat men de Notre-Dame school is gaan noemen, bestaat hoofdzakelijk uit drie vormen. De eerste is het organum, een werk waarvan de kern een aangehouden tenor is (meestal een liturgische melodie), waarboven zich één of meer stemmen in vrij ritme bewegen. De tweede is de conductus waarvan alle stemmen vrij gecomponeerd zijn, los van liturgische modellen. Het derde is het motet, een algemene term voor een meerstemmig sacraal of wereldlijk werk. Vaak hebben motetten meer dan één tekst. Een speciale vorm is het isoritmisch motet, waarin een ritmisch patroon een aantal malen wordt herhaald bij wisselende melodieën. Het Agnus Dei in het programma is een zogenaamde trope: daarbij wordt een vaste liturgische tekst met nieuwe teksten uitgebreid.
Het Huelgas Ensemble gaf in augustus 2025 een concert met dit repertoire tijdens het festival Laus Polyphoniae in Antwerpen. Dit concert verscheen kort geleden op CD en deze opname gaan we nu beluisteren.
anoniem
1 Laudes Regiae (acclamatio)
Magister Leoninus (actief 1170-1200)
2 Haec Dies (organum)
anoniem
3 O Maria maris stella / O Maria dei cella / O Maria virgo / Veritate (motet) (ca. 1260)
4 Crucifigat omnes (conductus) (ca. 1250)
Magister Perotinus (actief 1207-1238)
5 Viderunt omnes (organum)
anoniem
6 Cum apertam sepulturam (isoritmisch motet) (ca. 1290)
7 Agnus Dei Exultet hec concio (tropus) (ca. 1250
8 Homo miserabilis / Home luge fuge / Brumans est mors (motet) (ca. 1280)
9 Balaam de quo vaticinans (isoritmisch motet) (ca. 1290)
anoniem (Magister Perotinus?)
10 Benedicamus Domino (canon) (ca. 1230)
Huelgas Ensemble olv. Paul Van Nevel
(cd: “Paris 1200 – École de Notre-Dame” – Musica Ficta MF8041, 2026)
aanvulling:
anoniem, arr Ioculatores
11. O lampas ecclesiae (responsorium uit Elisabeth-officium ‘Laetare Germaniae’, eind 13 eeuw
Ioculatores
(cd: “Vita S. Elisabeth” – Raumklang RK 2605, 2007)
Afbeelding: Parijs rond 1450, afgebeeld door Jean Fouquet (Wikipedia)
