Missa Etcetera

November is de laatste maand van het kerkelijk jaar, die wordt gevolgd door Advent. In het Lutherse deel van Duitsland zijn dat de zondagen 24 tot 27 na Trinitatis. In de cantates die voor deze zondagen werden gecomponeerd, keren enkele thema’s steeds terug: de ijdelheid en vergankelijkheid van het menselijk leven, het einde van de tijden en het Laatste Oordeel. Deze worden steeds verbonden met de oproep waakzaam te zijn en zich voor te bereiden op het einde.

De eerste componist in het programma is Christoph Graupner, van wie een vroege cantate klinkt, uit 1709. De tekst van deze cantate, voor de 24e zondag na Trinitatis, is van de hand van Erdmann Neumeister. De titel geeft al aan waarover de cantate gaat. Overwegingen over de vluchtigheid van het menselijk bestaan monden uit in een aria over het afscheid van de wereld. Dit is een cantate voor sopraan solo.

De twee volgende cantates zijn van de hand van Georg Philipp Telemann. Ze stammen uit de zogenaamde ‘Franse jaargang’, die hij componeerde in 1714/15, toen hij in Frankfurt werkte. Ze worden als ‘Frans’ aangeduid, omdat Telemann elementen van de Franse stijl in deze cantates verwerkte. Dat komt al naar voren in de standaardbezetting van het orkest: twee hobo’s, strijkers en basso continuo. Dat was ook de gebruikelijke bezetting van orkestsuites.

Gräulich sind die letzten Zeiten, voor de 25e zondag na Trinitatis, gaat over het einde der tijden, naar aanleiding van een gesprek daarover van Jezus met zijn leerlingen in Mattheüs 24. Die vragen hem wanneer die tijd komt, maar Jezus geeft geen concreet tijdstip aan. Vandaar dat het slot van de cantate de toehoorders opwekt geduldig te zijn.

De evangelielezing op de 26e zondag na Trinitatis was ontleend aan Mattheüs 25, waarin Jezus spreekt over het Laatste Oordeel. Voor deze zondag componeerde Telemann Werd ich denn zu deiner Rechten, een werk dat draait om de vraag of de mens aan Gods rechter- of linkerzijde zal staan. Daaraan wordt de oproep verbonden zich voor te bereiden op het Laatste Oordeel.

Voor de 27e zondag na Trinitatis, de laatste zondag van het kerkelijk jaar, componeerde Johann Daniel Pucklitz, die in Danzig werkzaam was, de cantate Ich will in allen Sachen, die weer gaat over het einde van de tijden. Hierin worden het begin en het einde van het leven met elkaar verbonden.

Het programma besluit met een motet van Gottfried August Homilius dat goed aansluit bij de teneur van de cantates. In Da es nun Abend ward verwerkt hij het koraal Eitle Welt, ich bin dein müde.

Christoph Graupner (1683-1760)
1. Diese Zeit ist ein Spiel der Eitelkeit (GWV 1165/09)
Marie Luise Werneburg, sopraan. Kirchheimer BachConsort olv. Rudolf Lutz
(cd: “”Jesus ist und bleibt mein Leben – Solo- & Dialog-Kantaten” – CPO 555 215-2, 2018)

Georg Philipp Telemann (1681-1767)
2. Gräulich sind die letzten Zeiten (TVWV 1,700)
3. Werd ich denn zu deiner Rechten (TVWV 1,1579)
Annemarie Pfahler, sopraan. Liselotte Fink, alt. Carlo Negrín López, tenor (2). Klaus Mertens, bas. Gutenberg Soloists, Neumeyer Consort olv. Felix Koch
(cd: “Französischer Jahrgang 1714/15 – Complete Cantatas Vol. 3” – CPO 555 438-2, 2024)

Johann Daniel Pucklitz (1705-1774)
4. Ich will in allen Sachen
Marie Smolka, sopraan. Hermann Oswald, tenor. Markus Flaig, bas. Goldberg Vocal Ensemble, Goldberg Baroque Ensemble olv. Andrzej Szadejko
(cd: “Musica Baltica 1 – Baroque Cantatas from Gdańsk” – MDG 902 1989-6, 2017)

Gottfried August Homilius (1714-1785)
5. Da es nun Abend ward (HoWV V.35)
Kammerchor Stuttgart olv. Frieder Bernius
(cd: “Sehet, welch eine Liebe – Motets” – Carus 83.210, 2004)

aanvulling:
Johann Sebastian Bach (1685-1750)
6. Ach wie nichtig, ach wie flüchtig (BWV 644)
Bernard Foccroulle, orgel
(cd: “Gesamte Orgelwerke” – Ricercar 289, 2009)

Afbeelding: Het Laatste Oordeel (Fra Angelico, 1431) (www.arthistoryproject.com)