Sanssouci
za 19 sep 2026 10:00 uur
Vandaag krijgen we eindelijk Dat Ene Stuk. We zaten even in dubio hoor. Eine kleine Nachtmusik, dat is misschien wel het allerbekendste dat Mozart geschreven heeft. We kennen het van jongs af aan en hebben het al tientallen keren gehoord – als het er geen honderden zijn. Moet zo'n werk nou op de radio? Heel lang hoefden we er ook niet over na te denken. Deze serenade belichaamt namelijk de essentie van Mozarts stijl. Alles wat Mozart tot Mozart maakt zit erin; als we het werk morgen zouden ontdekken en er stond geen naam boven, zouden musicologen zelfverzekerd naar hem als componist wijzen. Wat is Eine kleine Nachtmusik dan voor een werk? Het wordt traditioneel omschreven als een serenade, dat wil zeggen muziek in de eerste plaats voor verstrooiing en niet voor dramatische effecten. (Dat wil natuurlijk niet zeggen dat de muziek van hap-slik-weg aan ons voorbijtrekt.) • De bezetting is bijzonder: twee violen, altviool, cello en contrabas. Een strijkkwartet met een toegevoegde contrabas. Een strijkkwintet, maar dan anders. Vaak wordt het stuk door een strijkorkest gespeeld, dan wordt het een soort symfonie. Er is in het verleden nogal wat inkt gevloeid over de vraag of het stuk met enkelvoudig of meervoudig bezette strijkers moet. Mozart zelf had die vraag waarschijnlijk onzinnig gevonden: het kan allebei. Oorspronkelijk had het stuk vijf delen: tussen het eerste deel en het langzame deel kwam nog een menuet. Dat menuet is geschrapt en verloren gegaan. Aan de ene kant zonde, maar aan de andere kant is het werk af. De vierdelige vorm doet ons denken aan genres als de symfonie, het strijkkwartet en het strijkkwintet – serieuze genres waar de Nachtmusik zich uitstekend mee kan meten. Meteen in het eerste deel horen we de hand van Mozart. Waar de meeste componisten maar één of twee thema's voor een deel gebruiken, verzint Mozart er wel zes. Na de overbekende vier beginmaten is het eerste thema al voorbij. In een beperkte tijd heeft hij ons veel te vertellen. Het langzame deel doet denken aan een andante uit zijn Strijkkwintet KV 614. Een compositie die hij toen nog niet geschreven had, waarmee we maar weer aantonen dat de vergelijking niet uit de lucht gegrepen is. Het menuet is kort maar krachtig. Het heeft niets van Haydns boerse menuetten, maar vertoont zowaar een beetje polyfonie. Het laatste deel is van alle vier misschien nog wel het meest divertimento-achtige en zorgeloze; hiermee zitten we bijna weer in Mozarts tienerjaren. Mozart schreef de Nachtmusik in de zomer van 1787, tussen zijn twee Praagse triomfen door. De gelegenheid is onbekend. Misschien had hij ook weinig anders te doen, want het liep op dat moment niet zo geweldig met zijn Weense carrière. In ieder geval schreef hij kort daarvoor nog een andere serenade: Ein musikalischer Spaß. Ook dit werk is vierdelig en kan zowel als kamermuziek als met orkest gespeeld worden. Verder heeft het echter heel weinig met Eine kleine Nachtmusik te maken. Dit werk kunnen we rustig opvatten als het slechtste dat Mozart ooit heeft geschreven. Natuurlijk heeft hij dat expres gedaan, de titel zegt het al. We noemen het ook weleens Dorfsmusikanten-Sextett, maar die naam komt niet van Mozart zelf en is ook een beetje misleidend: hoewel er wel wordt gespot met amateuristische uitvoerenden, is de spot toch vooral gericht op componisten met weinig talent en nog minder vakkennis. Alles wat een componist of uitvoerende fout kan doen zit erin. Al in het eerste deel lukt het de componist niet om de dominant (de toonsoort die een kwint hoger ligt) te bereiken. Het tweede deel kan niet kiezen tussen een langzaam tempo en een menuet en wordt, begrijpelijk, vlees noch vis. Fouten van de musici worden vrolijk uitgeschreven. De componist schrijft onder meer kwintenparallellen voor – en zondigt daarmee zowat tegen les één uit iedere muziekleer van die tijd. Aan het slot klinkt er een wanordelijke rammelfuga die maar niet op gang wil komen en eindigt in een polytonale kakofonie. Wat Mozart precies met dit werk bedoelde is niet duidelijk. Het lijkt geen compliment voor sommige van zijn collega's, maar wat was daar de aanleiding voor? In Wenen waren veel componisten, en hoewel de meesten niet konden tippen aan Mozarts talent hadden ze over het algemeen wel een behoorlijke techniek. Mozart lijkt zich eerder vrolijk te maken over de fouten van zijn eigen leerlingen. Zo is het thema van de mankende fuga gebaseerd op oefenwerk van zijn Engelse pupil Thomas Attwood. Ook Mozarts eigen kanarie was mogelijk een inspiratie: het dier zong Mozarts melodieën na en kon ook twee melodieën door elkaar zingen. Toen de vogel stierf, was Mozart in de rouw; zit hier misschien een eerbetoon in? Een eerbetoon is er vast ook wel aan zijn vader. Leopold Mozart werd bekend met muziek voor de lol. Denk alleen maar aan de Speelgoedsymfonie, de Symfonie met alpenhoorn en de Musikalische Schlittenfahrt. In 1787 overleed Leopold; misschien wilde Wolfgang met deze "muzikale lol" zijn vader navolgen. Verder horen vandaag vier van Mozarts liederen. Dit deel van zijn oeuvre is weinig bekend. Mozart zelf zou daar waarschijnlijk geen vragen bij hebben gesteld. In zijn tijd stond het lied in laag aanzien. Opera en kerkmuziek waren de grote genres, daarna symfonieën, concerten en niet te vergeten strijkkwartetten, daarna amateurgenres als pianosonates en pianotrio's, dan serenades en pas een heel end daarna liederen. Liederen leefden op het platteland, op straat bij lui van alle standen, maar niet in de kunst. Maar veel achttiende-eeuwse componisten schreven ze wel. Telemann bijvoorbeeld, en C.Ph.E. Bach. Ook Mozart heeft er een stuk of dertig geschreven. En wat meer is: stiekem zie je bij hem al een begin van de ontwikkeling die het lied later, bij Schubert en Schumann, tot een grote kunstvorm zou maken. Mozart koos voor zijn liederen vaak teksten met weinig literaire waarde: sentimentele, melodramatische teksten. In "Abendempfindung (an Laura)" beklaagt een afgewezen minnaar zich bijvoorbeeld terwijl hij mijmert over de eindigheid van het leven. Maar de muziek die Mozart eronder zet, maakt elke emotie voelbaar en zorgt dat het lied de couplet-refreinstructuur ver overstijgt. Mozart zelf zal misschien niet veel van zijn liederen hebben gevonden, wij kunnen, met de kennis van nu, deze werken op hun volledige waarde schatten! Afspeellijst • Alles van Wolfgang Amadeus Mozart • 1. Eine kleine Nachtmusik, KV 525 • 2. Dans un bois solitaire, KV 308 • 3. Erzeugt von heißer Phantasie, KV 520 • 4. Die Spinnerin, KV 531 • 5. Abendempfindung an Laura, KV 523 • 6. Ein musikalischer Spaß, KV 522 • Uitvoerenden • The English Concert o.l.v. Andrew Manze (1, 6) • John Mark Ainsley (tenor), Joan Rodgers (sopraan), Roger Vignoles (piano) (2-5)
