Concertzender Live
do 15 okt 2026 14:00 uur
Luit tussen oost en oud. Bij de luit denkt u waarschijnlijk aan een oud instrument dat in de renaissance en barok hoogtij vierde. Overal was het te horen: op straat en in de kroeg, maar ook aan hoven en in herenhuizen. Talloze bundels muziek werden ervoor gedrukt, in de tijd dat muziek drukken nog een duur en arbeidsintensief proces was – met andere woorden, de muziek was populair genoeg om de kosten er ruimschoots uit te halen. Maar eind achttiende eeuw kwam de klad erin. Sindsdien hebben we er niets meer van gehoord. Dit is één verhaal van de luit, maar niet het enige. Er zijn nog veel meer luiten. De Arabische luit bijvoorbeeld. Ons woord luit komt van het Arabische al-'oed ("het hout"), en het is ook de Arabische oed die model stond voor de Europese instrumenten. De oed en zijn naaste verwanten (zoals de Turkse saz) worden nog altijd bespeeld. Ook in China kennen ze een luit, de pipa, bekend van alle verfijnde, breekbare muziek die ervoor geschreven is. De Chinese culturele dominantie over de buurlanden zorgde daar weer voor verwante instrumenten, zoals de Japanse biwa. In het Internationaal Luitfestival in 2004 kwamen diverse luittradities uit oost en west naar voren. Plaats delict was het (inmiddels opgeheven) wereldmuziekpodium RASA. In drie dagen trokken onder meer Berberse, Turkse, Chinese, Japanse, renaissance- en barokke tradities voorbij. Wij namen negen concerten op. Vandaag zenden we er twee uit, met delen van een derde. In ons eerste concert horen we de Chinese Min Xiao Fen. Zij speelt uiteraard de pipa, en zingt er ook bij. Om te beginnen diep traditionele muziek – lyrische muziek, maar ook oorlogsmuziek. Muziek die al honderden jaren meegaat en zo min mogelijk moet veranderen. Toch wil ze laten horen dat de traditie niet versteend is. Ook jazz blijkt zich te lenen voor de pipa. We horen versies van nummers die op het verre oosten gebaseerd zijn, zoals "Satin doll" of "North of the sunset". Het tweede concert brengt ons naar de tijd rond 1400. We verkeren dan op de grens van middeleeuwen en renaissance. De muziek is in transitie. Het vroegere monopolie van Parijs wordt doorbroken, onder meer door de Engelse en de Italiaanse muziek. Als de rook van de verschillende concurrerende invloeden is opgetrokken, komt er een nieuwe stijl tevoorschijn, waarin de drieklank algemeen als welluidend geaccepteerd wordt en waarin de bovenliggende melodie belangrijker wordt. Normaal wordt muziek uit deze tijd gezongen of gespeeld op een ensemble van melodie-instrumenten. Hier horen we deze meerstemmige muziek voor een keertje op snaarinstrumenten: luit en hakkebord. Crawford Young hanteert behalve de middeleeuwse luit ook de giterne, een klein, peervormig broertje van de luit met een bescheiden klank en ultieme middeleeuwse troubadours-associatie. Tot slot horen we muziek van rond 1700. De barok is dan in volle gang en een nieuw soort luit – een ingewikkelder instrument, met meer snaren, dat niet meer zomaar als kroeginstrument kan worden bespeeld – is in de mode. Deze barokluit heeft ook een grote broer: de theorbe. Een enorm ding waarop de laagste bastonen kunnen worden gespeeld. Meestal werd en wordt dit instrument als begeleiding gebruikt, maar in de handen van virtuozen kan het ook een behoorlijk solo-instrument worden. Robert de Visée was zo'n virtuoos. Hij componeerde diverse stukken voor theorbe – arrangementen van opera-aria's, maar ook oorspronkelijk werk. Afspeellijst • 1. traditionele lyrische muziek voor pipa • 2. traditionele oorlogsmuziek voor pipa • 3. serenade van de Min-rivier • 4. Thelonious Monk – Ask me now • 5. Tian wu wu • 6. Thelonious Monk – North of the sunset • 7. Duke Ellington – Satin doll • 8. Shanghai doll • 9. anoniem / Ugolino d'Orvieto / Andrea Stefani – Contre dolour / se videar / l' senti matutino • 10. anoniem / Guillaume de Machaut – La prison amoureuse / De toutes floures • 11. Johannes Ciconia / anoniem – Non avra ma pieta / La fiamma / Cosi pensoso • 12. Aler m'en veus / Bonne et bele / Amor per ti sempre • 13. anoniem / Walter Frye / anoniem – Enavois / Vier hundert jar / Ave regina • 14. Guillaume Dufay / anoniem – Karl Ernest Schroeder / Guglielmo da Ebreo – Le serviteur / Pizochara / Agwilare / Tyling • 15. Jean-Baptiste Lully / Robert de Visée – Assez de pleurs (uit Bellérophon) • 16. Jean-Baptiste Lully / Robert de Visée – Entrée d'Apollon (uit Le triomphe de l'Amour) • 17. Jean-Baptiste Lully / Robert de Visée – Heureux qui peut plaire (uit Cadmus et Hermione) • 18. Jean-Baptiste Lully / Robert de Visée – Les Echos d'Atys (uit Atys) • 19. Robert de Visée – Pièces de théorbe en d: Prélude, allemande, courante, sarabande, gigue, gavotte, menuet, passacaigle • Uitvoerenden • Min Xiao Fen (pipa, zang) (1-8) • Crawford Young (luit, giterne), Margit Übellacker (hakkebord) (9, 14) • Fred Jacobs (theorbe) (15-19)
