Hedendaagse muziek.
De inkervende wereld van Kurtágs ‘Kafka-Fragmente’
Op 19 februari vierde de Hongaarse componist György Kurtág zijn honderdste geboortedag. Over de hele wereld was er aandacht voor die feestelijke gebeurtenis, want Kurtág is beroemd. Hij wordt wel de laatste der grote modernisten genoemd, vooral omdat zijn geboortejaar 1926 dicht in de buurt ligt van de geboortejaren van Pierre Boulez, Karlheinz Stockhausen, György Ligeti en Iannis Xenakis, om vier van de belangrijkste Europese muziekvernieuwers te noemen. Maar eigenlijk staat Kurtág op zichzelf.
Misschien is hij niet eens een modernist, want hij heeft geen componeersysteem en hij heeft geen theoretische boeken geschreven. Sterker nog, aan uitleg en zelfverklaring doet hij bij voorkeur niet, omdat hij heeft ondervonden dat je over het wonder van de muziek amper iets kunt zeggen. Hij heeft al moeite genoeg om de muziek die hij in zijn hoofd hoort adequaat op papier te krijgen. Want muziek is klank, timbre en gevoel. Hoe moet je dat opschrijven?
Toch kan Kurtág op zijn oude dag bogen op een imposant oeuvre, dat één gemeenschappelijk kenmerk heeft: alles stukken zijn kort, of bestaan uit korte delen. In de jaren vijftig, toen hij worstelde met een diepe crisis, was dat de enige manier waarop hij tot werken van enige omvang kon komen. Want als je meerdere korte stukjes achter elkaar zet, krijg je vanzelf een langer stuk. Die gouden tip kreeg hij van de psycholoog Marianne Stein, door hem in wanhoop bezocht omdat hij volledig was vastgelopen.
Kurtágs bekendste langere stuk dat uit korte stukjes bestaat, heet Kafka-Fragmente, dat hij schreef in de jaren tachtig van de vorige eeuw. De cyclus is op te vatten als een psychogram van Kurtágs wezen en draait om de vraag hoe je je door het leven moet bewegen.
Kafka-Fragmente bestaat uit vier delen, opgesplitst in veertig fragmentjes, die samen 55 minuten duren. De meeste deeltjes duren dus net een minuut. Het stuk is geschreven voor een sopraan en een viool. Twee delen zijn volledig instrumentaal, de andere zijn toonzettingen van brief- en dagboekfragmenten van Kafka, een schrijver die door Kurtág hevig wordt bewonderd. De meeste fragmenten bestaan slechts uit een of twee zinnen, zonder uitzondering van een grote, vaak raadselachtige zeggingskracht.
Een sleutelmoment in de cyclus is het eerste fragment van het tweede deel, dat Het ware pad heet, Der wahre Weg. Het is opgedragen aan Pierre Boulez, de man die essentieel is geweest voor de publieke waardering van Kurtág.
De tekst van Der wahre Weg luidt als volgt: ‘Het ware pad loopt over een touw dat niet in de hoogte gespannen is, maar vlak boven de grond. Het lijkt eerder bedoeld om over te struikelen dan om over te lopen.’
Zou dit kunnen zijn hoe Kurtág het leven ervaart, of in elk geval het componeren?
Speellijst:
György Kurtág – Kafka-Fragmente (Adrienne Czengery, sopraan, András Keller, viool)
