Vier romantische stukken van Schubert, waarvan twee onvoltooid.
Het Februari Festival staat in 2022 in het teken van de Oostenrijkse componist Franz Schubert (1797-1828), de koning van de Weltschmerz en onbetwist een van de belangrijkste componisten uit de Romantiek.
Schuberts zogenaamde ‘onvoltooide’ is lang niet het enige werk dat hij niet afmaakte. Hij had in zijn lade talrijke schetsen, fragmenten en losse delen van nooit afgewerkte stukken liggen. Zo ook de prachtige Quartettsatz in c, waaruit om onverklaarbare redenen nooit een volledig kwartet groeide. Wel voltooid is – gelukkig! – het lied Der Hirt auf dem Felsen, voor de unieke bezetting van piano, sopraan en klarinet.
Het sluitstuk van deze unieke Schubertiade wordt gevormd door de ‘Unvollendete’ symfonie, in de Nederlandse première van de eigen bewerking voor pianokwintet van pianist Ishay Shaer. Of de symfonie ook werkelijk onaf is, is voer voor discussie.
Quartettsatz in c D703
Op zijn 8e begon Franz Schubert met vioolles bij zijn vader en op zijn 13e componeerde hij zijn eerste strijkkwartet voor zijn familie. Beide broers op viool, vader op cello en zelf op altviool. De circa 11 strijkkwartetten die in de tien jaar hierop ontstonden worden, net als Mozarts vroege kwartetten, zelden uitgevoerd. In 1820, tien jaar na zijn eerste kwartet, begon hij aan zijn 12e strijkkwartet in c-mineur (er zouden nog 3 grandioze kwartetten volgen). Na het voltooien van het 1e deel schrijf hij 41 maten van het tweede deel en legde het werk daarna terzijde. Waarom hij het kwartet niet voltooide, is net als bij de Onvoltooide 8e symfonie voer voor speculatie. Mogelijk wist hij niet hoe hij het krachtige eerste deel moest evenaren of had hij andere betaalde opdrachten. Het enige voltooide deel – Allegro assai – zou pas in 1867, bijna 30 jaar na Schuberts dood in première gaan. Het Quartettsatz vormt het begin van Schuberts ‘rijpe periode’ waartoe ook het kwartet Rosamunde en Der Tod und das Mädchen behoren.
Het deel is geschreven in sonatevorm en opent met een onheilspellend rusteloos figuur in de eerste viool waarna de andere strijkers zich erbij voegen. Hierna volgt een lyrisch thema in majeur. De twee contrasterende themaś komen telkens terug in andere vormen en toonsoorten. Typisch romantisch laveert het werk tussen onheil en liefdevolle momenten.
Der Hirt auf dem Felsen D965
Van de ruim 600 liederen voor stem en piano is dit stuk extra bijzonder door de toevoeging van een extra instrument: namelijk klarinet. Een ander Schubertlied met toevoeging van hoorn naast stem en piano is Auf dem Strom.
Der Hirt auf dem Felsen (De herder op de rots) ontstond tijdens Schuberts laatste twee levensmaanden. Schubert ontving het verzoek van de bevriende Weense sopraan Anna Milder-Hauptmann om een showpiece te componeren. Het lied bestaat uit zeven strofen waarvan vijf van Wilhelm Müller (uit Der Berghirt) en twee van Helmina von Chézy of Karl von Ense. Müller is bekend als de dichter van Die Schöne Müllerin en Winterreise. Het lied van 10 minuten bestaat uit drie delen en de klarinet verklankt de schalmei van de herder. Het verhaal is typisch romantisch: een herder staat boven op een rots en zingt voor zijn liefje die beneden in het dal woont. Dan komt de duisternis: in het donkere woud klinkt zijn lied vol verlangen. Uiteindelijk begint de lente en maakt hij zich klaar om naar haar toe te wandelen. De muziek beeldt deze wisselende stemmingen treffend uit.
Symfonie nr. 8 in b D759 ‘Unvollendete’
Schubert verafgoodde Beethoven. Beiden woonden in Wenen en Schubert kende Beethovens muziek van jongs af aan. Toen Beethoven op zijn sterfbed lag bezocht Schubert ten minste één keer en Beethoven was enthousiast over Schuberts liederen. ‘Er zit iets goddelijks in Schubert’, zou Beethoven gezegd hebben.
Schubert was in zijn tijd vooral bekend als liedcomponist en pas na zijn dood kwam er meer waardering voor zijn instrumentale werken. In 1822 componeerde hij zijn symfonie in b-klein, later de Unvollendete genoemd omdat er slechts twee delen voltooid waren. Hij maakte nog schetsen voor een derde deel. Het blijft gissen waarom Schubert deze symfonie niet voltooide, hij leefde immers nog zes jaar. Een theorie luidt dat Schubert er niet in slaagde het derde en vierde deel goed aan te laten sluiten op de eerste twee. Een andere theorie is dat hij tijdens het componeren enkele opdrachten kreeg. Weer een andere theorie is dat Schubert eind 1822 syfilis opliep die hem belette de symfonie af te schrijven. Om de dramatiek te relateren aan zijn ziekte is echter incorrect gezien de lange incubatietijd van zijn ziekte. Mogelijk beschouwde Schubert de twee voltooide delen als voltooid werk. Hoe dan ook is het wat betreft muzikale expressie een van de eerste romantische symfonieën. Een grotere breuk met zijn zeven vorige symfonieën is haast niet denkbaar. Die kregen nog een klassieke heldere vorm met lyrische (volks-)melodieën, maar deze symfonie lijkt Schubert dieperliggende lagen in zijn psyche aan te boren. ‘Ze lijkt een bekentenis van een persoonlijk drama. Tijdens de hele rit worden heftige conflicten uitgevochten´, schrijft biograaf Robert Willink.
Na de duistere opening klinkt een klagende melodie in de hobo en de klarinet. Na een korte hoornovergang verschijnt het lyrische tweede thema in de cello’s. Later volgen diverse dramatische uitbarstingen in vele toonaarden. Hoewel Schubert qua modulatietechniek al vooruitstrevend was, is deze symfonie een hoogtepunt van deze techniek. In acht maten voltrekt zich een modulatie van zeven toonsoorten!
Het tweede deel begint lieflijk en zangerig, maar kent ook heftige uitbarstingen. De première van de Unvollendete was pas in 1865, ruim 40 jaar na ontstaan en na Schuberts overlijden. Sindsdien is dit meesterwerk terecht deel van het ijzeren repertoire. In deze opname hoort u een uniek arrangement voor pianokwintet door pianist Ishay Shaer; een Nederlandse première.
