De eerste van twee reizen die Mozart naar Praag maakt.
In 1787 gaat Mozart twee keer naar Praag. De eerste keer is in januari. Het succes dat hij in de Boheemse hoofdstad heeft smaakt naar meer, en in oktober gaan de Mozarts nog een keer. De komende twee afleveringen zijn aan dit Praagse jaar gewijd; deze aflevering behandelt de reis van januari. Mozart was toen in Praag om zijn nieuwe opera Le nozze di Figaro op te voeren. Die opera was het jaar daarvoor al geschreven en in Wenen ook al in première gegaan.
Le nozze was de vrucht van een lange zoektocht. Na het succes van Idomeneo verschoof Mozarts belangstelling steeds meer van opera seria (serieuze opera) naar opera buffa (komische opera). De opera seria was veel te ouderwets: er zaten allerlei conventies aan vast die niet meer met de moderne muziekstijl te rijmen waren, en je moest constant zangers en zangeressen tevreden stellen met virtuoze aria’s waar het drama niet mee geholpen was. Opera buffa op zijn beurt was lange tijd een pretentieloos lachspel geweest. Maar daar kwam verandering in. Steeds meer werd de buffa een volwaardige opera, waarin genoeg te lachen viel maar waarin de humor wel door serieuze muziek werd ondersteund.
Mozart had goed voor ogen wat hij in een komische opera zocht: een goed gevoel voor timing en ruimschoots mogelijkheid om de muziek te ontwikkelen. Na meerdere afgekeurde libretto’s vond hij de ideale librettist (opera-schrijver) in Lorenzo da Ponte, een wegens laakbaar gedrag uit het ambt gezette priester. Le nozze di Figaro heeft alles wat Mozart wil én wat het publiek van een opera buffa verwacht. In een luchtige sfeer, wordt de spot gedreven met de adel, maar ook met de bedienden van de adel. De liefde is als onderwerp constant aanwezig, maar is ook het mikpunt van spot: iedereen is of jaloers, of op jacht naar de ander. Verkleedpartijen en misverstanden zorgen voor hilarische situaties eindeloos gekibbel. Natuurlijk komt alles op het eind weer goed.
Voor Mozart als componist betekent dit: minder aria’s, meer ensembles in vrije vorm. Hierin doet hij wat een klassiek componist in het bloed zit: thema’s ontwikkelen en tegen elkaar uitspelen. Drie van de vier aktes hebben een lange finale vol gekibbel, waarin Mozart zich heerlijk kan uitleven. En de aria’s die er zijn, die zijn niet virtuoos maar heerlijk liedachtig.
We hebben in Sanssouci helaas niet de ruimte om de hele opera te laten horen. Daarom draaien we twee van de allerbekendste aria’s, en de finale van het tweede bedrijf. Beide kanten van het drama zijn daarmee goed belicht.
Mozart dirigeerde in Praag ook weer een symfonie. Zijn derde pas in zijn Weense periode, en opnieuw niet voor Wenen geschreven! In Mozarts oeuvre is de Praagse symfonie een vreemde eend in de bijt: vorm en inhoud wijken af van al zijn andere rijpe symfonieën. Zo heeft het werk als enige drie delen, terwijl Mozart normaal altijd het vierdelige model van Haydn hanteerde. Eigenlijk schreef hij alleen in zijn jeugd driedelige symfonieën, in de tijd dat de symfonie nog verstrooiingsmuziek was!
De Praagse is dat beslist niet. Dat blijkt alleen al uit de proporties: ondanks dat ene deel minder duurt de symfonie al gauw een halfuur. Na een magistrale langzame inleiding volgt er een breed uitgesponnen eerste deel, en ook de twee andere delen eisen de ruimte op. Het lijkt er dus niet op dat Mozart terug wilde naar het rococo van zijn tienerjaren. Eerder lijkt hij te onderzoeken of een symfonie anno 1787 ook nog anders kan dan volgens het model van Haydn. (Spoiler: hij kwam er vrij snel op terug.)
Afspeellijst
1. Symfonie nr. 38 in D, KV 504 (“Praagse”)
2. Le nozze di Figaro, KV 492:
– Non più andrai
– Voi che sapete
– Finale Akte II
Uitvoerenden
Staatskapelle Dresden o.l.v. Bernard Haitink (1)
Alan Titus (Figaro), Helen Donath (Susanna), Julia Varady (gravin), Ferruccio Furlanetto (graaf), Marilyn Schmiege (Cherubino), Heinz Zednik (Don Basilio), Siegmund Nimsgern (dr. Bartolo), Cornelia Kallisch (Marcellina), Claes-H. Ahnsjö (Don Curzio), Ingrid Kertesi (Barbarina), Gerhard Auer (Antonio); Koor en Symfonieorkest van de Beierse Radio o.l.v. sir Colin Davis
