Sanssouci
za 25 jul 2026 10:00 uur
Op de dansvloer en op de plee. Vandaag draaien we een divers programma met veel korte stukjes. Mozart heeft namelijk meer geschreven dan alleen maar opera's, missen, pianoconcerten en andere grote werken. Hij schreef ook muziek met minder pretentie: dansmuziek, of muziek gebruik binnenshuis. In ons themajaar rond deze grote componist mogen we aan de kleine kaart niet voorbijgaan. Dansen was toen, net als nu, een tijdverdrijf waar alle lagen van de bevolking zich mee bezighielden. Paradoxaal genoeg zat er wel een element van politiek in. Begin achttiende eeuw was het menuet de populairste dans geweest, een subtiele barokdans met allerlei gestileerde bewegingen waarbij je elkaar nauwelijks aanraakte. Dat was typisch de dans van de adel, en menuet dansende burgerij was een teken dat de adel de culturele dienst uitmaakte. Gedurende deze eeuw werd de contradans populairder. Dit was een oorspronkelijk Britse boerendans ('country dance'), intussen al behoorlijk gestileerd maar een stuk vrijer dan het menuet. Een teken aan de wand: de tijden veranderden. Maar in Wenen waren de tijden alweer verder aan het veranderen. De nieuwste mode was de Duitse dans of Ländler. Net als het menuet een dans in 3/4 maat, maar sneller en veel vrijer in beweging, met volop lichamelijk contact. Een dans waarop alle klassen door elkaar en met elkaar konden zwieren. Uiteindelijk ontstond hieruit begin negentiende eeuw de Weense wals. De politieke kant van dit verhaal horen we terug in Don Giovanni (later dit jaar): op een bepaald moment worden daar een menuet, een contradans en een Duitse dans tegelijk gedaan! Hier horen we verschillende van Mozarts dansen netjes achter elkaar. Ze zijn voor verschillende gelegenheden geschreven, dikwijls voor het carnavalsseizoen. Net zoals tegenwoordig elektronische dansmuziek een heel ander genre is dan popmuziek om naar te luisteren, zo is Mozarts dansmuziek ook heel anders geschreven dan bijvoorbeeld zijn symfonieën en zijn kamermuziek. Dansers moeten vooral de puls voelen, schrijven volgens het boekje is van minder belang. Dansorkesten hebben geen altviool, waardoor het geheel wat losser klinkt. Tegenwoordig hoor je deze dansen zelden meer. Niettemin komen twee van Mozarts bekendste dansen nog wel voorbij. De contradans KV 609/1 citeert een aria uit Le nozze di Figaro, en in de Duitse dans KV 602/3 treedt een heuse draailier op! De boerse afkomst van deze modedans wordt zeker niet verloochend… • Een ander onbekend deel van Mozarts scheppen zijn de canons. Componisten in die tijd leerden als deel van hun opleiding steevast moeilijke canons schrijven. In de praktijk hadden ze daar weinig aan, want noch in de kerkmuziek, noch in de wereldlijke muziek werden ze ooit toegepast. Maar je kunt natuurlijk wel met vrienden onder elkaar een canon zingen. En voor een muzieknerd als Mozart is het natuurlijk gewoon leuk om, bij wijze van uitdaging, een canon van wel zes stemmen te schrijven. Mozart zorgde wel even voor een eigen tekst: "Leck mich im Arsch". Bah… U wist het natuurlijk al van Amadeus: Mozart hield van poep-en-pieshumor. In zijn canons horen we dat het waar is. Naast "lik mijn reet" gaan de teksten over hondenstront in het Prater, of wordt er ene Peierl uitgescholden. Onschuldiger zijn dan zijn teksten in het Weens dialect (en passant: dat dialect wijkt af van het Salzburgs dat Mozart van huis uit sprak. Door Weens te spreken, en Weens te zingen, toont Mozart dat hij gekozen heeft voor de hoofdstad, en er niet alleen toevallig woont). In een vocaal ensemble (in vrije vorm, geen canon) wordt bijvoorbeeld het verlies en de wedervondst van een van Constanzes linten herdacht! Veel lieflijker, maar misschien ook wat saaier, zijn Mozarts notturni voor drie zangstemmen en drie bassethoorns. De teksten zijn Italiaanse liefdesliederen. Ze waren bestemd voor uitvoeringen bij de rijke familie Jacquin thuis. Mozart gaf pianoles aan Emilian Gottfries von Jacquin. Hij was nogal gecharmeerd van de jongen; zozeer zelfs dat deze de notturni onder zijn eigen naam mocht uitgeven! Het roept vragen op: was Mozart misschien een klein beetje biseksueel? Het bewijs is te dun om daar een knoop over door te hakken, dus meer dan speculatie is het niet… • Afspeellijst • 1. Musik zu einer Pantomime, KV 446 (delen) • 2. Menuet en contradans KV 463 • 3. Leck mich im Arsch, KV 231 • 4. Bona nox, KV 561 • 5. O, du eselhafter Peierl, KV 560a • 6. Gehn wir im Prater, KV 558 • 7. Grechtelt's enk, KV 556 • 8. Liebes Mandel, wo ists Bandel, KV 441 • 9. Contradansen KV 609/1, 3, 4 • 10. Due puppille amabili, KV 439 • 11. Luci care, luci belle, KV 346 • 12. Più non se trovano, KV 549 • 13. Vier Duitse dansen, KV 602 • Uitvoerenden • Academy of Saint-Martin-in-the-Fields o.l.v. Neville Marriner (1) • Mozarteum Orchester Salzburg o.l.v. Hans Graf (2) • Concentus Vocalis Wien (3-8) • Ostrobotnisch Kamerorkest o.l.v. Juha Kangas (9) • Sandrine Piau (sopraan), Valérie Gabail (sopraan), Frédéric Caton (bas); Gilles Thomé, Philippe Castejon, Lorenzo Coppola (bassethoorn) (10-12) • Wiener Mozart Ensemble o.l.v. Willy Boskovsky (13)
