Wouter Steenbeek

Geboren 1984. Muziekwetenschapper, in 2012 cum laude afgestudeerd aan de Universiteit Utrecht. Werkt aan een proefschrift over Karlheinz Stockhausen.

Wat gebeurde er allemaal nog meer in 1776? Vorige week was helemaal gewijd aan Mozarts Haffner-serenade. De componist schreef dit monumentale werk in de zomer van 1776, om een huwelijk in de aanzienlijke familie Haffner op te luisteren. Maar natuurlijk deed hij dat jaar nog meer. In deze aflevering hoort u liefst vier composities die Mozart in 1776 ook nog schreef. Om te beginnen gingen zijn taken als componist voor de kerk gewoon door. Er moesten missen worden geschreven, en af en toe een gelegenheidswerk. In 1776 schreef Mozart een stuk of drie missen. We kiezen hier voor de Credomis (KV 257), die in november van dat jaar klaarkwam. Missen vormen de ruggengraat van de liturgie: het zijn de vaste teksten die iedere (of bijna iedere) eredienst worden uitgevoerd. Daarbij komen dan nog gezangen die per gelegenheid wisselen. Het motet Venite populi (KV 260) is zo'n werk. De tekst is voor de H. Communie, die weliswaar elke mis wordt gehouden maar waar de begeleidende teksten voor wisselen. Heel vaak hoor je dit werk niet, maar aan de muziek heeft dat zeker niet gelegen: zelfs Johannes Brahms was er fan van. De serenade was in bij Mozart. In 1776 vroeg niet alleen de familie Haffner om een grootse serenade, maar ook … tja, dat weten we niet. Maar feit is dat Mozart in januari van dat jaar de Serenata notturna (KV 239) componeerde. De naam suggereert een uitvoering in de open lucht, bij avondlicht, maar gezien de tijd van het jaar zal de muziek wel binnenshuis gespeeld zijn. Het werk is niet zo ambitieus als de Haffner-serenade (vooral een stuk korter), maar het trekt zeker onze aandacht. De bezetting voor strijkorkest, pauken, en vier solo-strijkers – twee violen, altviool en contrabas! – is bijzonder, en het moment waarop, in het slotdeel, de pauken solo aan het woord komen, is onvergetelijk. De paukenist, die normaal alleen maar een paar klappen geeft op piekmomenten, staat nu ineens middenin de belangstelling. Mozart had zich de jaren ervoor flink met het vioolconcert beziggehouden. Vijf stuks had hij geschreven, vermoedelijk voor eigen gebruik. Nu verschoof zijn belangstelling langzaam naar de piano, en naar blaasinstrumenten (die hij zelf niet bespeelde). Maar hij was nog niet helemaal klaar met het vioolconcert. In 1776 schreef hij nog een fraai Adagio voor viool en orkest, dat vermoedelijk diende als vervangend middendeel voor zijn vijfde vioolconcert. Afspeellijst • Alles van Wolfgang Amadeus Mozart. 1. Mis in C, KV 257 ("Credomis") • 2. Serenade in D, KV 239 ("Serenata notturna") • 3. Venite populi, KV 260 • 4. Adagio voor viool en orkest in E, KV 261 • Uitvoerenden • Barbara Schlick (sopraan), Erika Schmidt-Valentin (alt), Clemens Bieber (tenor), Thomas Quasthoff (bas-bariton). Limburger Domsingknaben en Kürzenicher Kammerorchester o.l.v. Klaus Knubben (1) • Academy of Ancient Music o.l.v. Christopher Hogwood (2) • Rundfunkchor Leipzig en Rundfunk Sinfonie-Orchester Leipzig o.l.v. Herbert Kegel (3) • Concertgebouw-Kamerorkest o.l.v. Eduardo Marturet; Emmy Verhey (viool) (4)

Jong bloed stroomt door de aderen van November Music. Er ging een schok van herkenning door het kantoor van de Concertzender: "We zitten aan hetzelfde te werken!" Twee medewerkers, tegelijk bezig met ons rijke concertarchief, waren los van elkaar aan het werk aan twee concerten die heel veel gemeen hadden. Allebei concerten van f.c. Jongbloed op November Music, de jaarlijkse hoogmis van de Nieuwe Muziek in Nederland. Een triviaal toeval, maar het zegt wel iets. F.c. Jongbloed, het Nieuwe Muziekorkest van de Fontys Hogeschool in Tilburg onder leiding van Aart Strootman, maakt sinds jaar en dag de podia in Brabant er ver daarbuiten onveilig. Elk jaar keren ze terug op November Music, waar ze het tot officieus huisorkest hebben geschopt. En ook daarbuiten doet Strootman alles om de Nieuwe Muziek te bevorderen: hij bestelt opdrachtcomposities (vaak bij Brabantse componisten), hij speelt zelf (gitaar), hij organiseert concerten met en zonder Jongbloed. Strootman, Jongbloed en November Music – dat is de drie-eenheid die van Brabant een Nieuwe Muziekprovincie heeft gemaakt. Vandaag draaien we uiteraard de twee concerten die tot deze constatering leidden. Het eerste concert komt uit 2006; dit is de eerste keer dat we f.c. Jongbloed opnamen. Het optreden toont duidelijk wat het orkest allemaal kan: er is strenge seriële muziek van de Belg Karel Goeyvaerts (1923-1993), maar ook warmbloedig expressionisme van Hans Werner Henze (1926-2012). Ruim baan is er voor Henzes geestverwanten, zoals Willem Jeths (*1959), die zich echter met zijn Tim/Ba van een onbekende kant laat zien: Jeths heeft zich voor dit werk laten beïnvloeden door de gamelan. De Koeweiti Rasheed Al-bougally bewandelt de omgekeerde weg: hij komt uit het oosten maar koos voor de muziek van het westen. Na een studie bij niemand minder dan Stockhausen kwam hij in Nederland terecht. Een eervolle vermelding is er verder voor Peter Vigh, die ten tijde van dit concert nog twintig moet worden. Vijftien jaar later, in 2021 zitten we midden in de COVID-tijd. Een festival mag alleen doorgaan met een hoop kunstgrepen: mondkapjes, reserveringen, anderhalve meter. Gelukkig wordt in cultuurcomplex Huis73 een geschikte ruimte gevonden. F.c. Jongbloed, met studenten die anno 2006 nog kleine kinderen waren maar met dezelfde Aart Strootman. Op het programma vinden we deze keer vooral grote componisten. Grote vrouwen om precies te zijn. Er is een hoofdrol voor Kaija Saariaho (1952-2023), de Finse met de Franse stijl en op dat moment een van de grootste levende componisten. Ook Rebecca Saunders (*1967), qua stijl overigens Saariaho's tegenvoeter, is intussen een bekende verschijning. Daartegenover staat een wereldpremière van lokale held Vlad Chlek (een geboren Rus). Strootman heeft er grote woorden voor over: "Transcendence is nog niet af, maar een work in progress dat met behulp van feedback van het ensemble wordt uitgewerkt." We zijn benieuwd… • Deze twee concerten duren samen net geen twee uur. Aanvulling komt van een derde concert van f.c. Jongbloed. Dit werd in 2008 gegeven, niet in Den Bosch maar in Het Cenakel, in het eigen Tilburg. We hebben gekozen voor twee tracks met een etnische kleuring. De Zuid-Koreaan Isang Yun (1917-1995), geen onbekende bij liefhebbers van moderne muziek, verwijst met Gagok direct naar de Koreaanse klassieke muziek. De Egyptenaar Nesreen Abdou – die moesten we wel even googelen – komt met een stuk Anfaas, ofwel 'adem'. Volledige speellijst • 1. Peter Vigh – [i][I][I] ò • 2. Karel Goeyvaerts – Opus 3 • 3. Rasheed Al-boughally – Diabolus in musica • 4. Maarten Altena – Bene far voglio • 5. Hans Werner Henze – Adagio, adagio • 6. Willem Jeths – Tim/Ba • 7. Mathias van Nispen – Triple fried jig • 8. Maarten Altena – Bene far voglio (repetitieversie) • 9. Peter Garland – Sones de flor • 10. Kaija Saariaho – Duft • 11. Vlad Chlek – Transcendence • 12. Kaija Saariaho – Nocturne • 13. Rebecca Saunders – Underside of green • 14. Isang Yun – Gagok • 15. Nesreen Abdou – Anfaas

In 1776 schreef Mozart een van zijn mooiste en grootste vroege werken. Rond zijn achttiende begon Mozart genoeg te krijgen van Salzburg. Hij vond dat de aartsbisschop zijn talent niet op waarde schatte, en de burgerij was nou ook niet bepaald zo scheutig als in Wenen of Milaan. Maar in 1775 en 1776 gebeurden er toch een paar dingen waardoor Mozart zijn besluit om te verhuizen nog even uitstelde. In de zomer van 1775 had hij het bezoek van de aartsbisschop mogen opluisteren met lange(re) missen en feestelijke tafelmuziek. En in 1776 liet de Salzburgerij van zich horen. Siegmund Haffner jr., lid van de voorname kooplieden- en regentenfamilie Haffner, had een zus die ging trouwen. Of Mozart de festiviteiten niet even wilde opluisteren? Mozart nam de opdracht met beide handen aan en schreef een zeer ambitieuze serenade. De Haffner-serenade is met een klein uur niet alleen lang, maar ook bijzonder goed doorwrocht. Een serenade is bij Mozart geen simpele serie gemakkelijke muziekjes achter elkaar. Zo heeft het laatste deel een langzame inleiding, iets wat normaal alleen bij 'ernstige' genres als de symfonie voorkomt. Zowel Mozart als de familie Haffner moeten een positieve indruk aan deze samenwerking hebben overgehouden, want in 1782, toen Mozart al een jaar in Wenen woonde, zou hij nóg zo'n opdracht ontvangen (daar komen we misschien in een volgende aflevering op terug). Dat snappen we ook wel, want de Haffner-serenade hoort tot het beste en indrukwekkendste wat Mozart in zijn Salzburger jaren afleverde. Afspeellijst en uitvoerenden • Wolfgang Amadeus Mozart, Serenade in D, KV 250 (Haffner-serenade). Streichorchester der Festspiele Luzern o.l.v. Daniel Dodds.

Log in

Maak een account aan

Wachtwoord vergeten?

Pas het wachtwoord aan