Missa Etcetera

We volgen in deze tijdreis een ontwikkeling die zich in enkele decennia voltrekt, maar die het muzikale landschap ingrijpend verandert.
Bij Gabrieli horen we nog de rijk geschakeerde meerstemmigheid van de renaissance, geworteld in de Venetiaanse traditie, waarin klankkleur en ruimtelijkheid een belangrijke rol spelen. De muziek ademt een zekere monumentaliteit, maar blijft tegelijkertijd helder en evenwichtig van opbouw.

Bij Monteverdi verschuift het perspectief. De aandacht komt nadrukkelijker te liggen op de expressie van de tekst, op het uitdrukken van affect en emotie. Oude en nieuwe stijl bestaan naast elkaar, maar de contouren van de barok tekenen zich al duidelijk af.
De muziek wordt directer, persoonlijker, soms zelfs confronterend in haar zeggingskracht.

Met Carissimi betreden we vervolgens het domein van de volgroeide barok. Hier krijgt de dramatische kracht van de muziek een nieuwe dimensie, met een grotere rol voor contrast, retoriek en verhalende spanning.
Zijn oratoria laten horen hoe muziek en tekst samensmelten tot een levendige en overtuigende muzikale vertelling. Zo ontvouwt zich een muzikale ontwikkeling van polyfone pracht naar expressieve zeggingskracht, waarin de kiemen worden gelegd voor een nieuwe muzikale taal die het Europese muziekleven voor lange tijd zou bepalen.
Zijn “Historia de Jephte” is een van de vroegste voorbeelden van het oratorium: een muzikale vertelling zonder enscenering, maar met een grote dramatische kracht.
Het verhaal is ontleend aan het Bijbelboek Rechters. Jefta belooft God dat hij, als hij de overwinning behaalt in de strijd tegen de Ammonieten, het eerste wat hem bij thuiskomst tegemoetkomt zal offeren. Dat blijkt zijn dochter te zijn. Wat volgt is een verhaal van tragiek, berusting en onontkoombaar noodlot.
Carissimi weet dit drama met opmerkelijke eenvoud en directheid tot leven te brengen.
In de afwisseling tussen recitatief, koor en solistische passages ontstaat een levendige vertelling, waarin de tekst voortdurend wordt uitgelicht en verdiept. Het koor speelt daarbij een bijzondere rol, niet alleen als commentator, maar ook als drager van de emotie.

Andrea Gabrieli (ca. 1510-1586)
1. Ps. 37(38) Domine, in furore tuo arguas me
Uitvoerenden: Capella Dvcale Venetia o.lv. Livio Picotti
(CD label: CPO nr. 999863-2)

Claudio Monteverdi (1567-1643)
2. Gloria voor 7 stemmen, in concertante stijl, met twee violen en vier altviolen of vier trombones, SV 258
Uitvoerenden: Odhecaton o.l.v. Palolo da Col
(CD label: Arcana nr. A447)

Giacomo Carissimi (1605-1674)
3. Historia de Jephte
Uitvoerenden: Voces Suaves o.l.v. Michelle Vannelli
(CD label: Arcana nr. A592)

Aanvulling:
Giovanni Gabrieli (1554/57-1612)
4. Canzone II voor vier stemmen in de twaalfde modus (toon)
Uitvoerenden: Liuwe Tamminga, orgel. Bruce Dickey en Doron Sherwin, cornetto
(CD label: Passacaille nr. PAS 994)