Mozart is weer terug in Salzburg, maar hij kijkt ook naar buiten.
Vorige afleveringen volgden we Mozart naar Mannheim en Parijs. In gezelschap van zijn moeder zocht hij naar een vaste betrekking buiten Salzburg, waar hij ontslag had genomen. Ook zocht hij naar een huwelijkskandidate. Hoewel Mozart veel muzikale vrienden maakte en een paar interessante stukken schreef, was de onderneming over het algemeen een mislukking: hij vond geen baan, geen vrouw en in Parijs verloor hij zelfs zijn moeder.
Het kwam hem dus wel goed uit dat aartsbisschop Colloredo hem weer in dienst wilde nemen – tegen betere voorwaarden nog wel. Dus kwam Mozart in begin 1780 weer in Salzburg aan, om als vanouds de aartsbisschop van kerkmuziek en hofmuziek te voorzien.
Mozart schreef dit jaar onder meer zijn laatste concert voor strijkers. Jaren eerder had hij, kort na elkaar, al vijf vioolconcerten geschreven, plus een “concertone” voor twee violen. Nu kwam er een Sinfonia concertante voor viool, altviool en orkest.
Laat u niet bedotten door de naam: een sinfonia concertante is geen symfonie, maar een concert. Het enige verschil met een concert is dat er meer dan één solo-instrument in voorkomt. De verwarrende naam komt door de snelle ontwikkeling die het concert in die tijd doormaakte. Steeds meer ging de concertvorm naar de vorm van de symfonie staan, die in die tijd erg populair was. Doordat de orkestmuziek zich zo snel ontwikkelde, was het voor sommigen niet meer duidelijk wat nu een symfonie was en wat een concert. Zoals dat wel vaker gaat, bleef er een naam hangen die de lading niet optimaal dekte.
Hoewel Mozart zijn eerdere vioolconcerten voor eigen gebruik componeerde, denken musicologen dat hij dit werk voor twee andere solisten geschreven heeft. Dat neemt niet weg dat de muziek als een handschoen past – Mozart bespeelde tenslotte beide instrumenten. De viool, die normaal wat luider en helderder klinkt dan de altviool, speelt in de gedempte toonsoort Es, terwijl de altviool een toon hoger is gestemd en in de heldere toonsoort D speelt.
Verder werd 1780 voor Mozart het jaar van de opera. Eens te meer een bewijs dat hij met zijn hoofd buiten Salzburg zat, want in de bisschopsstad was er weinig plaats voor wereldlijk theater. In 1780 werkte Mozart aan twee Duitse opera’s – geen van beide meesterwerken, maar allebei wel voorboden van grootste daden die hij later zou verrichten.
Om te beginnen werkte hij aan de opera Thamos, König in Ägypten. Een mystiek verhaal, spelend in het oude Egypte, geschreven door een vrijmetselaar. Inderdaad, al helemaal de opzet van Die Zauberflöte! Al in 1774 begon hij aan de compositie van het werk, en hij kwam er met tussenpozen steeds weer op terug. Een duidelijke aanwijzing dat Mozarts toetreding tot de vrijmetselarij niet in één keer op gang kwam, maar een proces van jarenlange interesse was.
Een heel andere opera, maar ook Duitstalig, is Zaide. Hiervoor kwam de opdracht uit Wenen. Het verhaal draait om een christelijke slavin die het aanlegt met een meisje uit de harem van de sultan. Een ‘Turkse’ opera dus, helemaal volgens de heersende mode. Zaide, ook wel genoemd Das Serail, loopt al vooruit op Die Entführung aus dem Serail, de opera waarmee Mozart in Wenen zou doorbreken.
Toch lijkt Mozart er niet vol voor te zijn gegaan: het werk is niet af. Waarschijnlijk stond zijn hoofd op dat moment niet naar hol spektakel, maar wilde hij een serieuze opera schrijven. Het jaar daarop kreeg hij zijn zin, toen hij Idomeneo mocht toonzetten. Maar daar komen we volgende week aan toe.
Afspeellijst
1. Sinfonia concertante in Es, KV 364
2. Thamos, König in Ägypten, KV 345 (delen)
3. Zaide, KV 344 (delen)
Uitvoerenden
Wiener Philharmoniker o.l.v. Nikolaus Harnoncourt; Gidon Kremer (viool), Kim Kashkashian (nee, niet die!; altviool) (1)
Nederlands Kamerkoor, Collegium Vocale Gent, Concertgebouworkest o.l.v. Nikolaus Harnoncourt (2)
Academy of Ancient Music o.l.v. Paul Goodwin; Lynne Dawson (Zaide), Hans Peter Blochwitz (Gormatz) (3)
