Radio Muziek-essay

In hoeverre speelt het onderscheid tussen het vrouwelijke en mannelijke een rol bij de consumptie van muziek? Voor menigeen wellicht in het geheel niet. Voor anderen zal dat in meer of mindere mate het geval zijn. Het ligt bij iedereen anders, het is allemaal heel persoonlijk.

De vrouw werd eeuwen en eeuwen lang veelal gezien als zwak, vals en onbetrouwbaar. Door de man uiteraard. In het Paradijs was het immers Eva, die zich door de slang liet verleiden om van de verboden vrucht te eten. En op haar beurt Adam ertoe verleidde hetzelfde te doen. De vrouw werd gedegradeerd tot tweederangsburger. Weer door de man uiteraard. Hij was superieur. Deze attitude bracht mede met zich mee, dat zoiets als creativiteit en dus ook compositie slechts voorbehouden was aan mannen. Zo kon het gebeuren, dat Gustav Mahler, pakweg 120 jaar geleden nog, zijn vrouw Alma verbood te componeren.

Weinig verbazingwekkend dus, dat de speellijst hieronder voornamelijk mannelijke componisten toont. Voor zover hun identiteit bekend is tenminste. Fremdkörper is Nina Hagen. Met Unbeschreiblich weiblich bracht zij een soort feministisch pamflet uit, een muzikaal verzet tegen het keurslijf dat mannen aan vrouwen opdringen.

Lijnrecht tegenover bovengeschetst vrouwbeeld staat een heel ander, dat juist positief van aard is en evengoed in de cultuur zijn plaats kreeg: de vrouw als zijnde lieflijk en invoelend, sierlijk en sensueel. Zacht, maar zeker niet zwak. Eerder soepel, lyrisch. Gezien deze eigenschappen valt er wat voor te zeggen om instrumenten als de luit, de fluit of de harp als vrouwelijk te kenschetsen. Terwijl het klavecimbel, met zijn ‘sterke’ en directe toonvorming, meer als mannelijk kan worden getypeerd.

Zijn de componisten bijna zonder uitzondering mannen, onder de musici op de speellijst bevinden zich vooral vrouwen. Kunt u dat horen? Wat de sopranen aangaat zal dat in ieder geval geen probleem zijn. En de man in de componist, hoort u díe?

De sopranen, dat zijn Tirtsa de Vries en Marianne Blok [foto]. Zij brengen om en om vijf middeleeuwse liederen ten gehore, die elk gekoppeld zijn aan een vrouwelijk te noemen karakteristiek. Achtereenvolgens klinken waakzaamheid, sensualiteit, empathie gevolgd door waakzaamheid, exaltatie, en weer sensualiteit.

Het vrouwelijke versus het mannelijke. Het onderscheid blijft rigide en is niet vrij van stereotypering. Maar misschien kunt u er toch iets mee, als u naar de volgende werken luistert:

Giovanni Girolamo Kapsberger – Sinfonia boek 1, no. 9 – L’Arpeggiata o.l.v. Christina Pluhar

Nina Hagen – Unbeschreiblich weiblich – Nina Hagen Band

Ferdinand Seidel – Menuet no. 9 en 10, in g kl. – Ireen Thomas (luit)

Johann Friedrich Daube – Sonate voor luit in e kl.: I Adagio – Ireen Thomas (luit)

Walther von der Vogelweide – Reichston, tweede strofe: Ich hörte ein wazzer diezen – Studio Laren: Tirtsa de Vries (sopraan)

Andreas de Florentia – Nel mezzo a sei paonne – Studio Laren: Marianne Blok (sopraan)

Meister Alexander – Sîôn, trûre – Studio Laren: Tirtsa de Vries (sopraan)

Anoniem – Judicii signum deel I – Studio Laren: Marianne Blok (sopraan)

Alfonso el Sabio – Rosa das rosas – Studio Laren: Marianne Blok (sopraan)

Een gerestaureerde radio-opname uit de zestiger jaren met Studio Laren: Huib Orizand en Donald de Marcas (spreekstem), Simon Meerdink (tenor), Marijke Smit Sibinga (klavecimbel), Veronika Hampe (viola da gamba), Marijke Ferguson (blokfluit en harp). Hierop onder meer:

Anoniem – Het daghet inden oosten

Anoniem – De maij [uit het Klavierboek van Anna Maria van Eyl]

Gisbert Steenwick – Sarabande met acht variaties [uit het Klavierboek van Anna Maria van Eyl]

Johan Snep – Sonate voor viola da gamba en basso continuo op. 1, no. 1 in d kl.: V Sarabande & VI Gigue

Michael Ernst Heinsius – O eenzaamheid, hij doet mij zuchten

Dit programma werd eerder uitgezonden op 4 mei 2003.