Wat deed Mozart in het centrum van de orkestwereld?
Op 30 oktober 1777 kwam Mozart in Mannheim aan. Hij hoopte een baan te vinden in deze stad, waar het beste orkest ter wereld resideerde: een ensemble met talrijke virtuozen in zijn gelederen die ook nog eens op hoog niveau componeerden! Het tekent zijn enorme zelfvertrouwen rond die tijd dat hij hier zijn geluk zocht.
Dat hij de baan uiteindelijk niet kreeg, zal wel gekomen zijn doordat ze in Mannheim al meer dan genoeg violisten en componisten hadden. Natuurlijk was Mozart vooral ook een uitstekende pianist, maar dat instrument leefde in die stad niet zo. De Mannheimse hofkapel speelde – als een van de eerste orkesten – zonder continuo, dus naar toetsenisten was geen vraag.
In de vierenhalve maand die Mozart in deze stad doorbracht, heeft hij zowel gegeven als genomen. Hij nam verschillende technieken van dit orkest over, zoals het crescendo en de snel opstijgende loopjes. Voorheen waren dit geen dingen waartoe het gemiddelde orkest in staat werd geacht (immers: hoe moeten al die strijkers dat allemaal tegelijk spelen?). Dit orkest kon het en paste het veelvuldig toe; deze hogere standaard was van grote invloed op andere orkesten in de wereld.
Mozarts gift aan Mannheim en de wereld bestaat uit talrijke composities. Heel belangrijk was de opdracht van de Nederlander Ferdinand Dejean. Hij was bereid tweehonderd gulden te betalen voor “drie korte, gemakkelijke fluitconcerten en een paar fluitkwartetten.” Uiteindelijk leverde Mozart twee concerten af – één origineel, het andere een bewerking van zijn hoboconcert – en drie kwartetten.
Daarna gaf hij er de brui aan. Misschien hield hij niet van de fluit; hijzelf hield zich meer op de vlakte en gaf aan dat hij “niet steeds voor hetzelfde instrument” wilde schrijven. Voor dit alles betaalde Dejean hem maar 96 gulden. Wellicht ligt de reden niet in dat ene ontbrekende concert, maar waren de werken te moeilijk: Dejean had om gemakkelijke concerten gevraagd, misschien kon hij ze gewoon niet spelen!
Als Mozart inderdaad niet van de fluit hield, is daar in dit concert weinig van te merken. Het werk doet niet onder voor zijn andere concerten uit die tijd, en doet het instrument alle eer aan.
U hoort vandaag een heel bijzondere uitvoering van dit werk. Mozarts concert wordt hier namelijk gedirigeerd door de moderne componist Karlheinz Stockhausen! Stockhausen, een van de radicaalste vernieuwers van de vorige eeuw, vond eigenlijk dat we veel te veel naar oude muziek luisteren. Eigenlijk zouden we dat maar één dag per jaar moeten doen, en de rest van het jaar muziek van levende componisten horen. Maar voor die ene dag wilde Stockhausen wel zijn best doen. Hij schreef zelfs cadensen voor meerdere Mozart- en Haydnconcerten, die hij door zijn kinderen en geliefden liet uitvoeren. Deze cadensen zijn niet bepaald stijlgetrouw. Ze zijn wel tonaal, maar verder passen ze echt wel beter bij Stockhausen dan bij Mozart. Het tekent ‘s mans filosofie. Muziek moest geen museumstuk zijn, maar altijd met zijn tijd meegaan. Deze gedachte klinkt ook door in de orkestuitvoering, die hij ook zelf naar eigen inzichten dirigeert.
In Mannheim begon Mozart ook aan een serie vioolsonates. Zoals u misschien nog wel weet, publiceerde Mozart als kind, eerst in Parijs en later in Den Haag, diverse sonates met vioolbegeleiding. Daarna liet hij dit genre elf jaar met rust. De rijpe Mannheimse sonates zijn dus een nieuwe start, en dat is te merken. Was de viool eerst een facultatieve toevoeging bij het klavier, nu wordt het echt een gelijkwaardige partner. We horen vandaag Mozarts Vioolsonate in e – een van zijn bekendste – uitgevoerd door een jonge Jaap van Zweden en Ronald Brautigam.
Tijdens deze reis meldde Mozart zich ook op het liefdespad. In München speelde hij wat met zijn nichtje (jaja, we horen u wel) Maria Anna Thekla, in Mannheim ontwikkelde hij een stuk serieuzere gevoelens voor Aloysa Weber. Hij wilde met haar trouwen – zeer tegen de zin van zijn vader, die vond dat hij eerst maar eens zijn zaakjes op orde moest krijgen. Uiteindelijk hoefde zijn vader niets te vrezen, want ze wees hem af. (Mozart trouwde later met haar zuster Constanze). Aan zijn liefde voor Aloysa danken we onder meer de aria Non sò d’onde viene.
Mozart schreef in Mannheim ook twee Franse liederen. Die waren bedoeld voor een andere juffrouw: Augusta Wendling, dochter van de fluitist in met Mannheimse orkest. Of Mozart ook voor haar gevoelens had? Gissen. Liederen waren toen nog niet de kunstvorm die ze later bij Schubert zouden worden, en Mozart zal er niet hoog van hebben opgegeven. Toch tonen ze wel enige pretentie: in de simpele liedvorm vinden we de invloed van de opera.
Afspeellijst
1. Fluitconcert nr. 1 in G, KV 313 (cadensen: Karlheinz Stockhausen)
2. Vioolsonate in e, KV 304
3. Alcandro, io confesso – Non sò d’onde viene, KV 294
4. Dans un bois solitaire, KV 308
Uitvoerenden
Radio Symphonie Orchester Berlin o.l.v. Karlheinz Stockhausen; Kathinka Pasveer (fluit) (1)
Jaap van Zweden (viool), Ronald Brautigam (piano) (2)
Freiburger Barockorchester o.l.v. Gottfried von der Goltz; Nicole Chevalier (sopraan) (3)
John Mark Ainsley (tenor), Roger Vignoles (piano) (4)
