De Turken brengen Mozart zijn grootste succes – toen en nu.
De afgelopen weken hebben we Mozart met intens genoegen gevolgd. Het is natuurlijk altijd een plezier om naar zijn heerlijke muziek te luisteren, maar we konden nu ook volop genieten van zijn successen als vrijscheppend musicus. Eigenlijk veranderde alles wat hij aanraakte in goud – en hij hield er ook nog eens een gelukkig huwelijk aan over!
In 1782 kreeg Mozart een opdracht van de keizer. Er moest een komische opera komen, met een Turks thema. Zou Mozart meteen hebben gejuicht toen hij dat mocht schrijven? Zijn vorige opera was Idomeneo, een Italiaanse opera met een ernstig thema. Deze opdracht was zo’n beetje het tegenovergestelde.
Niettemin ging Mozart aan het schrijven en zie: het boorde een nieuwe laag in hem aan. Hij bleek ook uitstekend een komische opera te kunnen schrijven, en ook met de Duitse taal kon hij uitstekend uit de voeten. Evenmin was de “Turkse” muziek die zo’n opera vereiste – marsmuziek met veel trommels en ander slagwerk – een groot probleem. Mozart zorgde zelfs voor “rijkelijk veel noten”, zoals de keizer na afloop gezegd zou hebben. Ook Mozarts antwoord is bekend: “Juist zoveel als nodig zijn, majesteit.”
Het libretto van Die Entführung aus dem Serail, want daarover hebben we het, volgt het aloude verhaal van een christelijke vrouw die door een sultan geschaakt wordt en vervolgens uit de harem wordt bevrijd. In dit geval gaat het om de Spaanse edelvrouw Konstanze en haar dienstmeisje Blonde. Haar geliefde Belmonte komt haar redden.
Het verhaal speelt in de zestiende eeuw, toen het Turkse Rijk op het hoogtepunt van zijn macht was en zelfs tot twee keer toe Wenen belegerde. Twee eeuwen later was die macht getaand, en durfden de Oostenrijkers wel stoer te doen met exotische “Turkse” mode. Natuurlijk is zoiets propaganda: het vreemde Turkse Rijk wordt als een barbaars land afgeschilderd, waarin vrouwen zomaar ontvoerd worden als de vorst zijn oog erop laat vallen. Maak uiteindelijk ziet die vorst, Pasja Selim, in dat hij vrouwen niet tegen hun wil moet vasthouden. Zo wordt hij toch menselijk afgeschilderd – menselijker dan Osmin, de haremopzichter die vindt dat alles bij het oude hoort te blijven.
Bij leven was Die Entführung Mozarts populairste werk. De “Turkse” accenten waren voor veel Weners het aantrekkelijkste aan de muziek. Maar eigenlijk hadden ze nauwelijks een idee van Turkse muziek, die vaak juist heel subtiel is, met allerlei wervelende zanglijnen en ongewone toonladders. Wat er werd geïmiteerd was de militaire muziek van de janitsaren.
Die muziek horen we ook nog terug in een andere compositie, die nú de populairste van Mozart is: zijn Elfde pianosonate in A. Het derde daarvan is, inderdaad, de beroemde Turkse mars, waarin de trommels en bellen uit de piano lijken te springen. Maar ook de andere delen zijn de moeite meer dan waard. Het eerste deel is een reeks variaties op een oorspronkelijk thema, het tweede deel een menuet. Uiteraard horen we vandaag alle delen.
Afspeellijst
1. Die Entführung aus dem Serail
– ouverture
– Hier soll ich dich dann sehen
– Welch ein Liebchen hat gefunden
– Martern aller arten
– Welch ein Geschick
2. Sonate nr. 11 in A, KV 331
Uitvoerenden
Rolando Villazon (Belmonte)
Diana Damrau (Konstanze)
Anna Prohaska (Blonde)
Chamber Orchestra of Europe o.l.v. Yannick Nézet-Séguin
Alfred Brendel (piano)
