Mozarts steeds grotere liefde voor de klarinet.
Vorige week begonnen we aan Mozarts laatste levensjaar, 1791. We hoorden daarin onder meer het Pianoconcert nr. 27. Het was Mozarts laatste pianoconcert, maar niet zijn laatste concert. Die eer valt te beurt aan het Klarinetconcert.
Het is niet helemaal toevallig dat Mozart zo kort voor zijn dood nog een klarinetconcert schreef. Juist in zijn laatste jaren raakte Mozart meer en meer verslingerd aan dit instrument. Feitelijk was het een liefde die al jaren groeide en steeds meer tot bloei kwam.
Mozart was hiermee een kind van zijn tijd. De klarinet werd rond 1700 uitgevonden door ene Johann Christoph Denner, die de chalumeau (een blaasinstrument met enkelriet) van een klep aan de onderkant voorzag. Nu kon je er ook hoge tonen op spelen, en die hoge tonen vond hij lijken op een hoge trompet, de clarino.
De eerste decennia had niemand ooit van het instrument gehoord, maar rond 1750 gingen vooruitstrevende orkesten ze voorzichtig gebruiken. Mozart schreef ze voor het eerst voor in 1764/65. In zijn transcriptie van C.F. Abels Symfonie opus 7/6 verving hij de hobo’s door klarinetten. Later hoorde hij het orkest van Mannheim, waar klarinetten toen al jaren de gewoonste zaak van de wereld waren. Waarschijnlijk is daar zijn liefde overgeslagen.
In Wenen had hij het geluk dat er net een blaasorkest werd opgericht, waarvoor Mozart de schitterende Gran partita mocht schrijven. Deel van dat Weense blazerswereldje was ook sterklarinettist Anton Stadler. Voor hem schreef Mozart onder meer het klarinetkwintet – en het klarinetconcert.
Het concert is overbekend, vooral vanwege het middendeel. Het is inderdaad een prachtig deel, en bovendien op en top Mozart: de orkestratie en de harmonie niet te na gesproken zit de grootste schoonheid in de melodie. Mozarts stijl is door de jaren heen veranderd, maar één ding blijft hetzelfde: mooie melodieën schudt hij uit zijn mouw.
Zonder dat middendeel tekort te doen willen we ook de twee snelle delen niet vergeten. Het eerste deel is een sterk staaltje van Mozarts concertkunst: het is net zo lang als in zijn langste pianoconcerten, en toch houdt hij van a tot z de spankracht vast. Als professioneel uitvoerend muzikant voelt Mozart instinctief aan hoe een concert, een dialoog tussen een solist en een orkest, op het publiek overkomt. Jaren van ervaring voor de zaal zitten erin. Het laatste deel is juist een terugblik naar lang geleden. Het rondo is kort, opgewekt en zorgeloos, als in de dagen van het rococo. Aan het eind van zijn leven blikt Mozart terug op de stijl van zijn tienerjaren.
Naast het bekende en geliefde concert draaien we ook het Kegelstatt-trio: een trio voor klarinet, altviool en piano. Met zo’n ongewone bezetting kan het alleen maar een gelegenheidswerk zijn geweest, vermoedelijk voor uitvoering in privékring. De pianopartij schijnt gespeeld te zijn door Franziska von Jacquin (van de gegoede familie Jacquin, een van Mozarts mecenassen), de klarinetpartij was zonder twijfel voor Stadler en de altviool werd door Mozart zelf bespeeld. De altviool en de klarinet passen bij elkaar. Allebei zijn het binnen hun familie donker klinkende instrumenten, en het bereik komt zowat overeen.
Verder hoort u vandaag de aria “Non più di fiori” uit La clemenza di Tito. Deze opera schreef Mozart in 1791 voor de kroning van keizer Leopold II als koning van de Bohemen. Nu zat Mozart al tot zijn nek in het werk aan Die Zauberflöte en het Requiem. Ook Salieri had deze uitnodiging afgeslagen vanwege tijdsgebrek. Bovendien was het een opera seria, een soort opera waar Mozart zich sinds Idomeneo niet meer mee bemoeid had en die hem ook niet zo interesseerde – te stijfjes, te weinig levend drama, te weinig vrijheid voor een componist.
Maar Mozart had het geld nodig en wilde graag bij de keizer in een goed blaadje staan. En trouwens: een opera voor Praag, waar hij al zulke grote triomfen had gevierd! Dat aanbod kon hij niet weigeren. Dus ging hij in grote haast, tussen de andere grote klussen door, aan de slag. Tijd voor grote meesterplannen was er niet: het moest een simpele nummeropera worden. De recitatieven liet hij aan zijn leerling Süssmayr over. Door dit alles werd La clemenza di Tito niet het soort meesterwerk dat andere rijpe opera’s zijn geworden. Tito hangt er een beetje bij. Maar dat wil niet zeggen dat er geen mooie muziek in staat! In deze aria zit een prachtige obligate klarinetpartij. Zo krijgt Mozarts laatste opera toch een bescheiden plaatsje in ons Mozart-themajaar. En wie weet komen we er in de toekomst nog wel eens nader op terug.
Afspeellijst
1. Klarinetconcert in A, KV 622
2. Trio voor klarinet, altviool en piano in Es, KV 498
3. “Non più di fiori” (uit La clemenza di Tito, KV 621)
4. Kegelduetten KV 487: nrs. 2 en 4
Uitvoerenden
Sabine Meyer (klarinet); Berliner Philharmoniker o.l.v. Claudio Abbado (1)
Sabine Meyer (klarinet), Tabea Zimmermann (altviool), Hartmut Höll (piano) (2)
Della Jones (Vitellia); Academy of Ancient Music Orchestra & Chorus o.l.v. Christopher Hogwood (3)
Laura en Luigi Magistrelli (bassethoorn) (4)
