Radio Muziek-essay
zo 17 mei 2026 12:00 uur
Afl. Verhalen, dl. 1. Het verhaal van Óengus en van Heer Halewijn, ruimschoots voorzien van verhalen in muziek. De aloude verhalen, ze móesten verteld worden. Om de wereld te kunnen begrijpen. Om met die wereld in het reine te kunnen komen. Ze gaan vaak over de grote hartstochten. Of over macht, strijd, het noodlot, de oorsprong van het bestaan, gemeenschapszin. Vandaag staat Marijke stil bij twee van zulke verhalen. 'Daer wierd gehouden een banket, / Het hoofd werd op de tafel gezet.' Dit zijn de bekende, lugubere, slotregels van het Lied van Heer Halewijn. Daarin een prinses, die op listige wijze definitief afrekent met Halewijn, een tovenaar die maagden met zijn zang naar zich toe pleegt te lokken. Om ze vervolgens om te brengen. Het lied, eigenlijk een ballade, werd eeuwenlang in Europa gezongen en doorverteld, in allerlei varianten. Pas in de negentiende eeuw werd het op papier gezet. Over het ontstaan ervan is weinig bekend, zoals dat gaat met orale tradities. Mogelijk is het van Keltische oorsprong, en qua datering denkt men aan de dertiende of veertiende eeuw. Hoe het ook zij, in het Lied van Heer Halewijn komen motieven voor die in tal van andere Europese verhalen aanwijsbaar zijn. Het maagdenroofmotief, het tweekampmotief. Deze gaan zelfs terug tot de vierde en vijfde eeuw, de tijd van de grote volksverhuizingen. Zo niet eerder. Het motief van het onweerstaanbare lied, uiteindelijk leidend tot de dood van wie het hoort, lijkt afkomstig uit de Griekse mythologie: het gezang der Sirenen. De droom van Óengus (Aislinge Óengusso) is een Iers-Keltische mythe, sinds heugenis aan ons overgeleverd. Bronnen maken melding van een manuscript uit maar liefst de achtste eeuw, maar dat is verloren gegaan. Wat wel bewaard bleef is een manuscript uit ongeveer 1517. Óengus (in andere mythes ook wel Aengus genaamd) droomt elke nacht over een beeldschoon, mysterieus meisje. Ze is zo dichtbij en tegelijkertijd zo onbereikbaar. Hij wordt ziek van verlangen. Daarom gaan zijn moeder Boand en anderen naar haar op zoek. Ze ontdekken dat zij Caer moet zijn, een vrouw die op gezette tijden verandert in een zwaan. Óengus vindt haar bij een water, waarna hij voorgoed met haar verenigd raakt. Een droomverschijning, een elvenkoning, metamorfoses… dergelijke bestanddelen geven het verhaal magie. Christelijke elementen (de verlossing, het hiernamaals) treffen we er nog niet in aan. Deze aflevering opent met Jaap van der Ende. Hij was van 1966 tot 1993 stadsbeiaardier van Dordrecht. Een muzikale verteller pur sang. In de sonate van Sybrandus van Noordt benut hij alle mogelijkheden die zijn klokken hem bieden. Met een fascinerend verhaal als resultaat. Geluidskunstenaar Hans van Koolwijk (1952) behandelt geluid zoals een beeldhouwer zijn steen behandelt. Als pure materie. In 1999 bracht hij het album Bambuso Sonoro uit, genoemd naar het 'instrument' dat daarop klinkt: een soort kerkorgel, maar dan van bamboepijpen, tot wel zes meter hoog; ze worden machinaal van lucht voorzien. Van Koolwijk ontwierp het zelf. Twee tracks van het album kunt u beluisteren. Oer! vormt een mooie inleiding tot De droom van Óengus, omdat het u kan terugbrengen naar het Europa van het eerste millennium. Een wild land, met bossen, bergen, rivieren, meren, een heilige bron, en een akker hier en daar. De staart van deze uitzending bestaat uit zes muzikale verhaaltjes in de Keltische traditie. Op twee Schotse nummers volgen vier Ierse klaagzangen, afkomstig van de cd Lament (1993). Al heeft One breath veel meer weg van een klaagschreeuw. Inderdaad, in één adem, niet minder dan 45 seconden lang. Ongelooflijk wat Alanna O'Kelly hier doet. Speellijst: • Sybrandus van Noordt – Sonate voor (oorspronkelijk) klavecimbel op. 1, no. 4 – Jaap van der Ende (carillon van de Grote Kerk in Dordrecht) • Marijke over het Lied van Heer Halewijn • Hans van Koolwijk – Oer! – Hans van Koolwijk • Marijke leest voor: De droom van Óengus (I) • Hans van Koolwijk – Weer – Hans van Koolwijk • Marijke leest voor: De droom van Óengus (II) • Klokgelui uit de toren van de Grote Kerk in Dordrecht • Marijke leest voor: De droom van Óengus (III) • Alison Kinnaird / Traditional – Sneachd Heisgeir / Sleepy Maggie – Alison Kinnaird (harp) • Traditional – Mo ghaol oigfhear – Christine Primrose (zang) en Alison Kinnaird (harp) • Alanna O'Kelly – One breath – Alanna O'Kelly (zang) • Turlough O'Carolan – Carolan's devotion – John Sheahan (vedel) • Traditional – An bonnán buí – Seán Potts (fluit) • Traditional – Seán Ó Duibhir a' Ghleanna – Maighread Ní Dhomhnaill (zang) • Dit programma werd eerder uitgezonden op 4 januari 2005.
